ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍ: ՆԱՀԱՆՋ ԵՎ ՀԱՇՏՈՒԹՅՈՒՆ, ՔԱՐԵ ՄՍՈԻՐ, ՎԱ՜Խ, ԻՄ ԱՍԼԱՆՍ ԿՈՐԱՎ

Մեր մնացյալ ամբողջ զորքն ու գաղթականությունը հավաքվեց Ջուլֆայի գլխին։ Այդտեղ դարձյալ կռիվներ եղան և տիֆ ընկավ զորքի ու ժողովրդի մեջ։

Ջուլֆայից եկանք Աղա։ Աղայում փաշան ասաց,

— Գնա Նախիջևանի սարը դիրք բռնիր։ Նահանջ չտաս՝ ես հիմա կգամ։ — Փոքրիկ մի զորք առա ու գնացի իր ցույց աղած սարը։ Նախիջևանի գլուխը դիրք բռնած սպասում եմ։ Տեսնեմ մի քանի բեկեր Շահթախտիի կողմից օսմանցու մեծ բանակ առած գալիս են ինձ վրա։ Անդրանիկը ուշացավ։ Տեսա, որ պաշարվում եմ, զորքը ետ քաշեցի դիմացի սարը։

Իմ գնալուց հետո փաշան դալիս է։ Իմանալով, որ նահանջ եմ տվել, նեղանում է վրաս և մենակ կռվելով օսմանցու դեմ, մութին հարկադրված զորքը ետ է քաշում։

Եկանք Աբրակունիս։

Ընդարձակ այգիներով շրջապատված գյուղ էր։ Զինվորներին տեղավորեց այգիների մեջ, իսկ հրամանատարներին տարավ վանք։

Այդտեղ Շապինանդն ասաց. «Ես էս ու՞ր չոլերն ընկած կերթամ։ Ու՞մ մոտ կերթամ էսքան զորք ու ժողովուրդ ձիուս պոչին կապած։ Անգլիացու՛ մոտ կերթամ»։

Ու էգ գիշեր Անդրանիկը վանքում նստած նամակ գրեց Բաքու Ստեփան Շահում յանին՝ Նախիջևանի գավառը հայտարարելով Սովետական Ռուսաստանի անբաժան մասը և իր զորամասը դնելով Սովետների կառավարության տրամադրության տակ։

Աբրակունիսից եկանք Ցղնա, որ Փարադաշտով գնանք Բեստ։

Ճանապարհին Անդրանիկի ձին կորավ։

Բարկացավ Հաջի Գևոյի վրա։ Շատ ման եկավ, գտավ իր ձին և Փարադաշտից քշեց եկավ Բեստ։ Բեստում բժիշկ Բոնապարտին ծեծեց, ինձ վրա գոռաց՝ թե ինչու նահանջ տըվիր։

Առավոտ ելանք տեսանք Շապինանդը չկար։ Վերցրել էր մի քանի տասնյակ ուղտ ու ջորի ու բռնել Քաջարանի ճամփան։ Ես էլ կազմեցի իմ զորագունդը և Կապուտջուղ լեռան ձյուն ու ծաղկի միջով իջա Քաջարան։ Քաջարանում ես Անդրանիկին բարև տվի՝ բարևս չառավ։ Նախիջևանի նահանջի պատճառով խռովել էր ինձ հետ։ Ու էդպես իրարից խռով քաջերի երկրից ելանք գնացինք Պղնձե քաղաք։

Էդ քաղաքի անունը Կապան էր։

Քաղաքը ձորի մեջ էր, Ողջի գետի ափին։ Զորի ամենանեղ տեղը շինված էր Գավիթ Բեկի բերդը։ Բայց ոչ Պղնձե քաղաքն էր աչքիս գալիս, ոչ էլ Գավիթ Բեկի բերդը։ Իմ ամբողջ մտածմունքը Անդրանիկի հետ հաշտվելն էր։ Մտածում եմ, թե ում գտնեմ, որ մեզ հաշտեցնի։ Որոշեցի Ճեպեճի Սարգսին դիմել կամ Հաջի Գևոյին։ Պատրաստ էի նույնիսկ մի հասարակ ձիապանի դիմել, միայն թե գործը գլուխ գար։ Վերջում կանգ առա Աղբյուր Սոսեի վրա։

Գաղթականների մեջ շրջեցի, բայց Սոսեին չգտա։ Գնացի դեպի այն ժամանակավոր կացարանը, ուր զորավարն էր տեղավորված։

Դուռը չբացած ականջիս հասավ կանացի մի բարկացած ձայն. «Տո, Անդրանիկ... »։

Մտածում էի, թե ո՞վ կլինի այդ կինը, որ համարձակվում էր զորավարին անունով կոչել և խստորեն հանդիմանել նըրան։ Գուռը կամաց բաց արի։ Ներսում շատ մարդ կար։ Մի կերպ ներս մտա և աննկատ կանգնեցի։ Զորավարը կուչ էր եկել թախտի վրա, իսկ նրա առաջ կանգնած էր մի ջլապինդ, բարձրահասակ նիհար կին և անվախորեն դատափետում էր Անդրանիկին, որ միջոցներ ձեռք չի առնում սոված գաղթականությանը կերակրելու համար։

Սոսեն էր։

Ոչ մի մեծավորի առաջ Անդրանիկը գլուխ չէր խոնարհում։ Բայց հենց որ Աղբյուր Սոսեն էր խոսում, թեկուզ և հրամայաբար, նա խեղճացած գլուխը կախում էր՝ ի հարգանք հայդուկապեա Սերոբի, որի զինվորն էր եղել ինքը։

Անհույս համարելով այլևս Սոսեի միջոցով Անդրանիկի հետ հաշտվելը, ես դուռը իմ ետևից ծածկելով, կամաց դուրս եկա։

Մի հայտնի մարդ կար Կապանի մեջ։ Ղարաբաղցի էր, անունը՝ Սմբատ։

Սմբատ Բեկ էին ասում։

Այդ ղարաբաղցին մի շքեղ տուն էր շինել անտառի մեջ՝ Գավիթ Բեկի բերդի մոտ։ Լսելով, որ զորավար Անդրանիկը Պղնձե քաղաք է եկել, Սմբատ Բեկը եկավ և նրան իր ապարանքը հյուր տարավ։ Ուզում էր ինձ էլ տանել, բայց Շապինանդն ասաց՝ կամ ես, կամ նա։

Անդրանիկը չէր սիրում հարուստներին, բայց նրանց հրավերքին գնում էր և հանդիմանում նրանց։ Երբեմն էլ խրճիթներում ապրող թշվառ ժողովրդի վիճակը հիշելով, զայրույթից շուռ էր տալիս նրանց ճոխ սեղանները։ Կարծում էի, թե այդպես կլինի նաև Սմբատ Բեկի հետ։ Բայց տեսնեմ՝ հանգիստ ապրում է և բոլորովին էլ չի հիշում ինձ։

«Քսան տարի մենք ախպոր պես լինենք ու հիմա էսպես իրարից խռո՞վ»— ասացի ինքս ինձ ու իմ զորք ու զորականից գաղտնի ելա գնացի Սմբատ Բեկի մոտ։

Սմբատ Բեկը ինձ Սմբատ փաշա էր ասում։ Նա իր ապարանքը տվել էր Անդրանիկին, իսկ ինքը տեղավորվել էր փայտաշեն տանը, ծառերի տակ։

— Սմբատ Բեկ, — ասացի, — ես ու Անդրանիկ փաշան խռով ենք իրարից։ Նախիջևանի կռվին ես հարկադրական նահանջ տվի ու հիմա ամաչում եմ նրա աչքին երևալ։ Երեկ Քաջարանում ես նրան բարև տվի՝ բարևս չառավ։ Հաջողացրու, որ հաշտվենք։

Սմբատ Բեկը առավոտ վաղ ելավ. գնաց Անդրանիկի մոտ։ Պառավ մայր ուներ նրան էլ իր հետ տարավ։

Փաշան սուրը կապած գնում–գալիս էր սրահի մեջ։ Դուռը ծեծեց.

— Մտե՛ք, — ասաց փաշան։

Սմբատ Բեկն ու իր մայրը ներս մտան։

— Հա, — ասաց փաշան, — գոլ եկել ես, իսկ իմ քրոջն ինչու ես բերել։

Մայրն ասաց.

— Փաշա, ես եկել եմ խնդրելու, որ թույլ տաս Սմբատ փաշան գա քեզ մոտ։

— Քո ասածը կատարված է, դու ազատ ես, գնա, — ասաց Շապինանդը ։

Սմբատ Բեկի մայրը դուրս գնաց։

Մնացին Սմբատ Բեկն ու Անդրանիկ փաշան։

— Գնամ բերե՞մ։

— Գնա՛, — ասաց փաշան։

Սմբատ Բեկն եկավ ինձ տարավ Անդրանիկ փաշայի մոտ։ Հեծա Ճիրոյի ձին ու գնացի։

Քսան քայլի վրա ձիուց իջա և մոտենալով համբուրեցի փաշի ձեռքը։ Նա էլ իմ ճակատն համբուրեց։

— Դու Նախիջևանի կռվին ինչու՞ նահանջ տվիր։ Չէ՞ որ ես քեզ հրամայեցի նահանջ չտաս։

— Փաշա, — ասացի, — քո մարմինը պողպատից է, իսկ իմը՝ մսից, ինչպե՜ս դիմանայի։

Հաշտվեցինք, մնաս բարով ասինք Սմբատ Բեկին ու Պըղնձե քաղաքից ճամփա ելանք դեպի Գորիս։

Կապան–Գորիս խճուղին փակ էր, ուստի գնացինք Առաջաձոր–Տաթև դժվարին ճանապարհով։ Կեռմաններով բարձրացանք լեռան գագաթ։ Իջանք մի ուրիշ ձոր ու նորից բարձրացանք։ Նորից իջանք։ Նորից վերելք։ Վերին Խոտանա դյուզը մնաց մեր թիկունքում։ Զորքի ետևից հազարավոր գաղթականներ են շարժվում, բոլորն էլ հոգնած, փոշոտված, անոթի, սևացած։ Շատ ձիեր մնացին ու բեռներ թափվեցին ճանապարհին։

Վերջապես մութով հասանք Տաթև։

Վանքը նստած էր վիթխարի ժայռերի կատարին։ Առաջը Որոտանի կիրճն էր, իսկ ետևը ձյունապատ լեռներ։ Վանքի բակում մի ճոճվող քարասյուն կար գլխին խաչքանդակ։ Շապինանդը ձեռքով հրեց այն։ Սյունը խորհրդավոր շարժվեց։ Վերջին փորձողը Թորգոմը եղավ՝ դարձյալ ճոճվեց։

— Մենք նման ենք այս քարե սյունին։ Թեթև հպումից շարժվում ենք խորհրդավոր, բայց կանգուն ենք բոլոր փոթորիկների ու դարերի մեջ, — ասաց Անդրանիկը և կարգադրեց վաշտապետներին զորքին դադարի հրաման տալ։ Գիշերը Տաթև մնացինք։

Հետևյալ օրը օգոստոսի 3–ին, ելանք ճամփա։ Մեր առաջ անտակ ձոր է, սրունքին՝ Տաթևի մեծ անապատը, իսկ տակը՝ Սատանի կամուրջը։ Մեկիկ–մեկիկ իջնում ենք ձորի կողերով։ Ձիավոր մի կին մեր աջակողմյան ժայռ ու մատուռի միջով վերևից շարժվում է դեպի մենաստան–անապատը։ Սոսե մայրիկն է իր զինվոր Ղարիբի հետ։ Ետևից մի խումբ գաղթականներ են գնում։ Նրանց մեջ է բռնաշենցի Ծաղիկ Համբարձումը, տալվորիկցի Ֆադեն իր թաղիքն ու բահը շալակին, և դհոլ գրկած շինականը, և մի չարքաշ բարձկան, որի տերը սպանվել էր Սեյդավարի կռվում։ Բարձկանը բնազդորեն գալիս էր գաղթականների հետ։ Բեռը թեթև էր այլևս։ Սելիմի լեռնանցքում ընկել էր ճրագվառոցը, ընկել էր ուրագը, հավի թառը չկար։ Մի փայտե շերեփ, դռան սողնակ և հարսանեկան բարձ թափվել էին դեպի Տաթև վերելքի ժամանակ։ Տալվորիկցի Ֆադեն մի քանդված առու էր շտկում դեպի մենաստան տանող ճանապարհին, երբ մի ծանր բան իր ոտքերին զարկվելով գլորվեց անդունդ։ Աստվածամոր նըկարն էր երկար թարթիչներով։ Հետո մի արծաթե բուրվառ ընկավ։

— Բան չկա, գաղթի ճամփա է, դրախտի ճամփա չէ, ամեն բան կպատահի, — հուսա դրեց Ծաղիկ Համբարձումը, առանց ընթացքը դադարեցնելու։

Կիրճի հատակին, Որոտանի մի ափից մյուսը, մի հսկա քարաժայռ էր ձգված։ Սատանի կամուրջն էր։ Անցանք վրայով և բռնեցինք դիմացի զառիթափը։ Մեր աջ թևի վրա Հալի ձորն էր, գլխին՝ անդունդ։ Զորքի մի մասը հասել էր Շինուհայր գյուղի «Յոթ աղբյուր» սարը, մյուս ծայրը չոքած էր Որոտնա գետին, իսկ գաղթականների բազմության վերջին շարանը դեռ գալարվում էր վանքի ճոճվող սյունի շուրջ։

Այնտեղ է նաև Մոսե Իմոն։ Տաթևի քարափին կանգնած նայում է ձորն ի վար տեսնելու, թե մինչև ուր գլորվեց աստվածամայրը երկար թարթիչներով, կամ ուր հասավ Սոսե մայրիկի ձին։

Հաշտվել ենք ես ու Շապինանդը, գնում ենք կողք–կողքի։ Մեր ետևից գաղթականությունն է գալիս, դրոշակի ետևից զորքը, զորքի ետևից՝ գումակը և հետնապահ զինվորներ։

Հոգնած է մեր զորքը։ Քչերը կոշիկ ունեն։ Շատերը ծակ տրեխներով են, առանց գուլպաների։ Սպաներից մի քանիսը նույնպես տրեխ են հագել։ Իսկ գլխարկները բազմաձև են, տարբեր։ Մեկ–երկու զինվոր զենքի հետ ջութակ և սրինգ են կրում։ Զենք, ջութակ և սրինգ կողք–կողքի. իսկապես, որքա՜ն տարօրինակ զորաբանակ է։ Արևմտյան Հայաստանի հեռավոր լեռներից այդ զորքը հասել է մինչև Որոտանի կիրճը։ կիրճով Որոտանն է հոսում, իսկ լեռների վրայով՝ ինքը։ Մեկը ոռոգում է հայոց հողը, իսկ մյուսը՝ հայության ոգին։

Բազում կռիվներից ու դժվարին երթից խոցոտված, պատառոտված, մաշված է նաև զորամասի դրոշակը։ Շինուհայրը մնաց Որոտանի կիրճում, իսկ ձախ թևի վրա՝ երեք մեծ բըլոլրներ։ Գնալով եռաբլուրները հեռացան, թիկունքում մնաց նրանց կանաչ հարթությունը և հանկարծ մեր առաջ, խոր ձորի մեջ, երևաց մի սպիտակ քաղաք։

ՔԱՐԵ ՄՍՈԻՐ

Գորիսը ցնծությամբ դիմավորեց Անդրանիկին։

Զորքը տեղավորվեց մոտակա Վերիշեն, Տեղ և Խնձորեսկ գյուղերում, իսկ գաղթականությունը՝ քաղաքի այգիներում, տներում և գետափի կենդանակերպ քարաբուրգերի շուրջ, ժայռափոր այրերի մեջ։

Բայց Գորիսի շրջանը ցորենից սակավ էր։ Սիսիանում զով էր և ցորենն ու խոտը առատ։ Ելանք Գորիսից և շարժվեցինք դեպի Անգեղակոթ։

Զորքի համար մի փոքրիկ հոտ է կազմված։ Ուր գնում ենք, այդ հոտը արածելով գալիս է մեր ետևից։ Հոտի մեջ է նաև անհայտ գաղթականի բարձկանը։

Հազիվ էր Անդրանիկը Անգեղակոթ մտել, երբ մի գյուղացի վրդովված ցցվեց նրա առաջ.

— Փաշա, գանգատ ունեմ։ Մի աչքդ գցիր իմ տանիքին։ — էս գյուղում հազար տանիք կա, ես ո՞ր տանիքին նայեմ, — ասաց զորավարը։

— Էն, որ նոր քաղած առվույտ կա վրան և մի զինվոր առվույտս քանդելով թափում է ցած։ Ի՞նչ իրավունքով։

Անդրանիկը դուրբինը դրեց աչքին։ Նայեց տեսավ Ախոն էր։ Եղանը ձեռքին բարձր կանգնած քանդում էր գյուղացու կանաչ դեզը։

Քանդում ու թափում էր ցած։ Ամեն հարվածին եղանի պոչը ցնցվելով դիպչում էր ժամատան զանգակին՝ մի թեթև ծլնգոց արձակելով։

Սառը քրտինք եկավ վրան։ Նա երբեք Ախոյին այդպես չէր տեսել։ Մի՞թե Ախոն է։ Նորից նայեց։ Չէ՛, Ախոն էր։ Մինչև այդ դեռ ոչ մի զինվոր չէր արատավորել իր զորքի պատիվը այդքան գրգռիչ արարքով։

Սեյդավարի կռվից հետո Ախոն սասունցոց պոլկից անջատվելով հետնապահ էր դարձել մեր զորամասին և գումակի ետևից էր գալիս։ Գաղթականների հետ հնձում էր սիսիանցոց կղծած արտերը, օգնում բերքահավաքի աշխատանքներին։ Իսկ այսօր ի՞նչ է պատահել այդ տարօրինակ զինվորին։

Անդրանիկը եկավ կանգնեց անգեղակոթցու տան առաջ։ Ախոյի աչքը դիպավ զորավարի աչքին։

— Մեր ձիերի համար է, փաշա։

— Ո՞ր ձիերի։

— Սասունցոց պոլկի։ Սասունցուն ներքև կանչեց,

— էս գյուղացին գանգատ ունի քո դեմ ու իր գանգատն արդար է, — խոսեց փաշան ու մի շառաչուն ապտակ տվեց Ախոյին։

Ախոյի կարճ, մոխրագույն փափախը գլորվեց վար։

— Փաշա, պատիվդ քեզ պահիր, — գոռաց Ախոն ու ձեռ՛քը մաուզերին գցեց։

Շապինգարահիսարցիները սրերը քաշեցին։ Փեթարա Մանուկն ասաց. «էդ ի՞նչ խոսք է, Ախո», — ու սասունցուն հրելով նետեց մի կողմ։

— Քո մարդը ճանաչիր, — գոչեց Ախոն վեր կենալով և փափախը ծածկելով վագրի կատաղությամբ նետվեց դեպի զորավարը։

Մանուկը թևը բռնեց։

— Դեռ քո ծռությունը չե՞ս թողել, — ասաց Անդրանիկը։ — Կամ մոռացել ես, թե մեր այսքան տարիների պայքարն ու տանջանքը ինչի համար է։

Ախոն լռեց։

Սասունցին հավաքեց թափած առվույտը, իր ձեռքով դիզեց անգեղակոթցու տանիքին ու ցած իջավ։ Տեսավ զորավարը նստել է գյուղացու շեմքին և հազիվ լսելի ձայնով ինչ–որ տխուր եղանակ է շվացնում։

— Պրծա՞ր, Ախո։

— Պրծա, փաշա։

— Դե, հիմա երթանք։

Գյուղի ծայրին մի ծերունի հաց էր կալսում։ Ծերունուն իջեցրեց, ինքը թռավ կամին։ Չորրորդ պտույտի վրա թիկնապահները կանգնեցրին մի գաղթական զինվորի։ Լեռնցի էր, բեղերը թանձր ու ոլորուն։

— Անթուան փաշան ու՞ր է։

— Կամ է քշում։

— Ինձ փաշի մոտ տարեք։

— Փաշա, մազոտ արայով մի զինվոր է ուզում քեզ տեսնել, — զեկուցեց հիսնապետ Թորգոմը։

— Սասունցի Օհանն Է, թողեք, թող քովս գա։ Զորավարը իջավ կամից։ Օհանը նրա առաջը կտրեց։

— Տխուր ես, Օհան, ի՞նչ կա։

— Փաշա, իմ ախպեր Մորուքը ծանր հիվանդ է։ Մի ոչխար տուր տանեմ Մորուքի համար։

Անդրանիկը Սասունում երեք տարի ապրել էր Օհանի տանը։ Հիշեց Մուրոյի տան աղ ու հացը և հովիվներից մեկին կանչելով՝ կարգադրեց զորամասի խաշներից մի ոչխար տալ Օհանին։

— Ոչ թե ձեր ընտրությամբ, այլ այս սասունցին ո՛ր ոչխարի վրա ձեռքը դրեց այն էլ կտաք։

Օհանն առավ ոչխարն ու գնաց։

Շուտով Մորուք Կարոն ոտքի ելավ և զորքը Անգեղակոթից շարժվեց դեպի Բռնակոթ։ Այստեղ մերկ զինվորներին հագուստ տրվեց։

Բռնակոթից անցանք Որոտնավանք։

Գեղեցիկ է Շաքիի ջրվեժը։

Անդրանիկը թիկնեց մի ժայռի և փափախը ձախ ոտքին կոտրած՝ ընկավ մտքերի մեջ։ Բոլորս կախարդված էինք հըրաշք տեսարանով։ Ի՜նչ ամեհի գեղեցկություն է։ Ինչպիսի՜ միասնական որոտալի ընթացք։ Նրա թնդյունը ինձ հիշեցրեց Գուռգուռան, որի գոռոցը Խոզմո սարի տակից մինչև Սասուն էր հասնում։

— Ա՜, եթե մեր ժողովուրդը այդպիսի միասնական թափ ունենար։

Հետևյալ օրը մենք մտանք Որոտնագյուղ և սեպտեմբերի 1Օ–ին վերադարձանք Գորիս։ Այդտեղ էր հասել նաև սասունցիների գունդը։

Գորիսում նստեցինք երկար։

Անդրանիկը կանչեց տեղի ազգային խորհրդի մարդկանց և կարգադրեց զորամասի քառանիվ սայլերը նորոգել։

— Ե՞րբ պատրաստ կլինի, — հարցրեց։

— Մի շաբաթից, — պատասխանեցին խորհրդի անդամները։

— Ձեզ երկու շաբաթ ժամանակ։

Անցավ երկու շաբաթ, բայց սայլերը չնորոգվեցին։

Զայրացավ Անդրանիկը և զգաց, որ ազգային խորհուրդը իր դեմ հակառակ ընթացք է բռնել։

Եղանակը աշուն էր և արդեն ցուրտ էր իջնում ձորերը։ Անդրանիկը կանչեց ինձ՝ ասաց.

— Ստիպված ենք էս ձմեռը Գորիսում մնալ։ Քո կարծիքըն ի՞նչ է։

— Սա քարե մսուր է, — ասացի։ — էս մսուրը մեզ չի կարող պահել։ Ձմռանը դժվար կլինի զորքի և ձիերի համար։ Մարդիկ չեն ուզում նույնիսկ քո սայլերը նորոգեն։

Նա հա ասելով, ես՝ չէ, ելանք նորից եկանք Անգեղակոթ։

Անգեղակոթում պառակտում ընկավ մեր մեղ։ Սարդիս Ճեպեճին և երրորդ գումարտակի հրամանատար Բոնապարտը իրենց երկու հարյուր ձիավորներին առած Պղնձե քաղաքի վրայով ինքնագլուխ մեկնեցին Մեղրի, որ Պարսկաստան անցնեն։ Փեթարա Մանուկը սասունցիների գունդը քաշեց դեպի Դարալագյազ։ Այդ գնդի հետ գնացին Մորուք Կարոն, Տեր Քաջի Ադամը, Չոլոն, Իսրոն Փեթարա և Արծիվ Պետռն։

Ախոն նույնպես մեկնեց։

Գաղթականներն էլ տրոհվեցին։ Նրանց մի մասը տեղա՛վորվեց Սիսիանի գյուղերում, ուր հացը թեև ցամաք, սակայն առատ էր, իսկ մի զգալի մասը սասունցիների գնդի հետ մեկնեց Վայոց ձոր։

Անդրանիկը դարձավ ինձ։

— Ի՞նչ ես շվար կանգնել։ Քո միտքը նույնպես ինձնից բաժանվելն էր։

— Բայց մենք Պղնձե քաղաքում հաշտվեցինք։

— Հաշտվողներն էլ կարող են բաժանվել։ Ձեր նպատակն է հեռանալ Զանգեզուրի սահմաններից և զորամասը ցրել։ Շաքիի ջրվեժը, որ մենք տեսանք, համարիր, որ չենք տեսել։ Ափսո՜ս Հայկ Նահապետի ազգին։

Մեր զորքը ճեղքվեց։

Մշեցի և խնուսցի զինվորները, ինչպես նաև զորամասի հարյուրապետների մեծ մասը մնացին ինձ հետ, իսկ Անդրանիկի հետ մնաց միայն առանձին հարվածող զորամասի մնացյալ ամբողջ զորքը՝ թվով հազար երեք հարյուր զինվոր, գլխավորապես Շապինգարահիսարի, Կաբինի, Խարբերդի, Խուտորջուրի և Կամախի հեծյալն ու հետևակը։

Շապինանդը իր զորամասով մնաց Զանգեզուր, իսկ ես իմ ձիավոր վաշտերն առած եկա Վայոց ձոր և Սելիմի լեռնանցքով բարձրացա դեպի Սևանի արևելյան ափերը։

ՎԱ՜Խ, ԻՄ ԱՍԼԱՆՍ ԿՈՐԱՎ

Մշեցի հին հայդուկներից Գորիսում շատ քիչ մարդ մնաց։ Դրանցից մեկը գումակի պետ Հաջի Գևոն էր։ Զորավարի բարկության, վշտի կամ ուրախության պահերին սպայակույտի միակ անդամը, որ համ արձակվում էր նրան մոտենալ Հաջին էր։ Զվարթախոս, կենսախինդ մարդ էր Հաջին, բոլոր զինվորների ու սպաների սիրելին։ Տարիքով ծեր էր, ոտքից էլ թեթև կաղում էր, բայց բնավորությամբ ու խառնվածքով երիտասարդ էր։ Ելնում էր միշտ առավոտ շատ վաղ, երբ ամենքը քնած էին, և չերքեզկան հագին, թուրը կապած, երկաթակոթ ծխամորճը ձեռքին, շվշվացնելով անցնում էր Գորիսի փողոցներով։ Սովորություն ուներ կանգնել Շապինանդի լուսամուտի տակ և բարձրաձայն սուլել իր հայդուկային հին երգը, որի ամեն երկու–երեք բառերից մեկը «լոլո» էր։

Այդ առաջին գիշերն էր, որ Անդրանիկը հոգնած քուն էր մտել քարե մսուրում, Մախլուտոյի և իր ձիավոր զորքի մեծ մասի բացակայությամբ։

Առավոտ կանուխ իր պատուհանի տակով անցավ Հաջի Գևոն, բարձրաձայն լոլո կանչելով։ Շապինանդը բարկությամբ բաց արավ լուսամուտը և հրամայեց նրան ետ դառնալ։

Հաջին մոտեցավ։

— Լսի՛ր, դու քու՞րդ ես, թե՞ հայ։

— Հայ եմ, զորավար, և այն էլ մանազկերտցի։

— Դու երևի մանազկերտցի քրդերից ես։ Ի՞նչ ես ամեն առավոտ լուսամուտիս տակ լոլո կանչում։ Շարքային հասարակ զինվոր էիր. ես քեզ սպա դարձրի, հետո էլ կարգեցի զորամասի գումակի պետ, որ իմ և զորքի քու՞նը խանգարես քո լոլոներով։

— Հայդուկ եմ եղել, զորավար, և այդ երգը միշտ իմ շուրթերին է։

— Հայդուկ ես եղել։ Իսկ մենք քո կարծիքով երկնքի՞ց ենք ընկեր Վարժվիր զինվորական կարգ ու կանոնի։ Չերքեզկա և հանկարծ՝ լոլո։ Հիմա լսիր իմ հրամանը։ Մեր քառանիվ սայլերը արագ նորոգվում են. ազգային խորհրդի տղաներին զգուշացրու, որ վաղը վերջին օրն է։ Սարգիս Ճեպեճին էր մեր ձիանքը պայտում։ Նա հիմա չկա։ Գորիսում կամ գաղթականների մեջ շտապ մեկ–երկու պայտառ գտիր, որ զորամասի ձիերը պայտեն։ Աղբյուր Սոսեն երկու օր առաջ գանգատվեց, որ իր ձիու պայտերից մեկը մնացել է Որոտանի կիրճում։ Հիսնապետ Թորգոմ ի ձիու պայտն էլ ընկած է։ Ստուգիր և երկուսի ձիերն էլ պայտել տուր։ Մի խոսքով, քո լոլոները պակասեցրու և նալերը շատացրու։ Կարգադրել էի, որ քաղաքում մնացած գաղթականներին պարեն բաժանեն։ Իմացիր, բաժանեցի՞ն, թե ոչ։ Ճրագվառոցին կգաս զեկուցելու։

— Լսում եմ, զորավար։

— Դե, հիմա գնա։

Հաջի Գևոն ամբողջ օրը զբաղվեց զորավարի հրամանը կատարելով։ Երեկոյան, երբ շվշվացնելով վերադառնում էր սպայակույտի կենտրոնատեղին, արձանացած կանգ առավ մի տեսարանի առաջ։

Մի աշխույժ խութեցի գետափի կոտրած գերաններին գաղթականների մի խումբ շուրջը ժողոված, ոգևորությամբ հեքիաթ էր պատմում,

«Սեբաստացի Մուրադ Սարիղամիշեն անզեն կհասնի Թիֆլիս քաղաք։ Գեներալ Նազարկեբով նրան կկանչե իր քով, կասե. «Մուրադ, մենք օսման թուրքի հետ խալ ու խարզ ենք հիմա։ Մեր մեջ կռիվ վերջացած է։ Դու կուզես, որ քո և Անդրանիկի պատճառով մեր մեջ նորից կռի՞վ էղնի։ Շուտ առ քո սև յափնջին, առ քո սպիտակ ձին ու հեռացիր էստեղից»։ Մուրադ կառնի իր սև յափնջին, կհեծնի իր սպիտակ ձին, ինքն էլ քաջ սիրուն տղամարդ կեղևի, կերթա Հյուսիսային Կովկաս։ Իր ետևից նորից հեռագիր կգա, թե ավելի հեռու գնա։ Մուրադ կերթա կհասնի Հաշտարխան։

Կլսե, որ էդ կողմերը մի կարմիր հրամանատար կա, անունը՝ Վորոշիլով։ Զին կքշե կերթա էդ հրամանատարի քով։ Բարև կիտա, բարև կառնե ու կարմիր հրամանատարին կասե. «Դուք Լենին փաշի հետ զորք ու զենք եք վերցրե ազատ կյանքի համար։ Մենք լե ռանչպար մարդիկ ենք ու մեր կռիվ աշխարհի բեկերի ու զոռբաների դեմ է, էլ կարելի՞ է տարակուսել, որ ձեզ հետ ենք»։ Վորոշիլով կասե. «Որ էդքան քաջ մարդ ես ու մեր գործին համակիր, մեր ընկեր Ստեփա՛նոս Շահում յան Բաքվի մեջ նեղ տեղ է ընկած։ Ել գնա Բաքվի ճակատ»։

— Զենք տուր էրթամ։

Վորոշիլով իրեն զենք կտա։ Ու Մուրադ նույն օր, ձին տակ, հրացան թևին, կանցնի Բաքվի ճակատ ու կկանգնի Ստեփանոս Շահումյանի կողքին։

Էնի թող էնտեղ մնա, մենք ջուղաբ տանք Անդրանիկից։

Անդրանիկ, որ կհասնի Աբրակունիս, կնստե նամակ կըգրե Ստեփանոս Շահում յանին։ Նամակի մեջ կգրե. «Ես, դարբնի տղա Շապինանդ, Գողթան գավառ և Նախիջևանի գավառ, և Մեղրի գավառ կարմիր դրոշակի տակ առա»։ Գի՛շերով կերթա Կղնութ ու իր նամակ անթել հեռագրով կքաշե Բաքու։

Շահումյան Ստեփանոս կվերու Անդրանիկի անթել հեռագիր ու կքելե Լենինի քով. թե հալ ու հալբաթ էսպես բան, զորավար Անդրանիկ իր զորքով մեր կողմ անցավ։

Լենին կհարցու. — Անդրանիկ ու՞մ տղեն է։

— Դարբնի տղա է, — կպատասխանի Շահում յան Ստե՛փանոս։

— Բարև արա Անդրանիկ փաշին, — կասե Լենին։ Ու շատ կուրախնա, որ դարբնի տղա Անդրանիկ Նախիջևանի վրա կարմիր դրոշակ է քաշել։

Շահում յան Ստեփանոս կնստի ու նամակ կգրե Անդրանիկ փաշին, թե քո ընկեր սեբաստացի Մուրադ արդեն Բաքու է հասե, դու ինչու՞ ես նստե Աբրակունիս, շուտ վեր կաց արի։ Ու էն ժամանակ, որ Շապինանդ կկարդա Ստեփանոսի նամակ և Լենինի բարևներ և կուզե ձի նստել, որ իր զորքն առնի Բաքու էրթա, կտեսնի իր ձին չկա։

— Իմ ձին գողցան, — կգոռա փաշան։

Հարյուրապետ Ճեպեճի Սարդիս և հիսնապետ Թորգոմ բժիշկ Բոնապարտի հետ վազելով կիգան։

— Իմ ձին ու՞ր է, — կհարցու փաշան։

— Չգիտենք, քոլ ձիապանին հարցու։ — Էստեղ փաշան կհերսոտի։ Մի չափալախ կիտա Ճեպեճի Սարգսին, մի չափալախ կիտա հիսնապետ Թորգոմին, իսկ բժիշկ Բոնապարտը լեղապատառ կփախչի։

Կկանչե Հաջի Գևոյին։

— Իմ ձին ու՞ր է, — կհարցու փաշան։

Ագուլիսից վերև ձորի մեջ մի հին վանք կա։ Հաջին կհիշե, որ Սեյդավարի կռվից հետո զորավարն Ասլանին ուղարկել էր էդ վանքին պահելու։

— Քու ձին տվել ես վանքին պահելու, — կպատասխանե Հաջին։

— Շուտ մարդ ուղարկե թող բերի։ Ես էդ ձիով Բաքու՝ Ստեփանոս Շահումյանի հավարին պիտի էրթամ։

Հաջի Գևոն մարդ կուղարկե վանք, բայց դատարկ ետ կգա։

— Հեյ վա՜խ, — կասե փաշան, — մեր վանքերն էլ անսուրբ դարձան։ — Ու մի չափալախ կիտա Հաջի Գևոյին։ Հաջի Գևոն ցավից երկու ականջ կբռնե ու կգոռա։ Էդ գոռոցի վրա ներս կմտնե Սմբատ փաշան։

— Իմ ձին ու՞ր է, — կհարցու փաշան ու մի չափալախ կիտա Սմբատ փաշին։ Դեռ մինչև էդ օր Անդրանիկ փաշան Սմբատ փաշի վրա ձեռք բարձրացրած չկար, էնքան որ կըսիրեր էնոր։

Սմբատ փաշեն կասե. «Եկեք էրթանք էդ խելռտուկի ձին գտնենք, թե չէ մենք դրա ձեռքից պրծնող չենք»։ Ճեպեճի Սարգսին ուղարկեց Գողթան գավառի Վերին Ագուլիս ու Յըղնա, հիսնապետ Թորգոմին՝ Սեյդավար։ Հաջի Գևոն ականջը բռնած շվշվացնելով կերթա Նախիջևանի սարերը։ Իսկ ինքը մի քանի սասունցի ծուռ հայդուկ իր հետ առած՝ Մորուք Կարո, Չոլո և Արծիվ Պետռ, մինչև Ջուլֆա կհասնի։ Շատ ման կգան, չեն գտնի։ Ճարահատյալ ետ կգան։

— Վախ, իմ Ասլանս կորավ, — կգոռա Անդրանիկ փաշան ու բարկությունից ամեն մեկին նորից մի չափալախ կտա։ Ամենամեծ չափալախ էլի բաժին կընկնի Հաջի Գևոյի ականջակոթին։

— Ես լսել էի, որ գաղթականների մեջ բռնաշենցի մի հիանալի հեքիաթ պատմող կա, բայց տեսած չկայի, — ասաց Հաջի Գևոն գերանների վրա նստած մարդկանց մոտենալով։ — Անունդ ի՞նչ է։

— Իմ անունը Ծաղիկ Համբարձում է։ Էդ հեքիաթ պատմողը ես եմ։

— Քանի՞ տարի է, որ հեքիաթ ես պատմում։

— Հա՜ կպատմեմ։ Վերջին ասացողի ձեռքից կառնեմ, մեկ երկու նախշ կդնեմ վրեն ու կտամ ինձնից հետո եկողին։ Իմ հեքիաթին վերջ չկա։

— Հիանալի պատմություն է։ Բայց մի բան ասեմ, Համբարձում եղբայր, դեռ մինչև էսօր Անդրանիկ փաշան ինձ ապտակ տված չկա։

— Ինչի դու ո՞վ ես։

— Ես Հաջի Գևոն եմ։

— Հեքիաթի մեջ կիտա, դու խաբար չես էղնի։ Ուրեմն Հաջի Գևոն դու" ես։ Ես քոլ լոլոն լսել եմ, բայց քեզ տեսած չկայի։ Հեքիաթն էլ իմ լոլոն է, պարոն Հաջի։ Դու քո լոլոն առավոտ կշվացնես, ես՝ իրիկվան, — ասաց բռնաշենցին բեղի ծայրը մատի վրա բարակ ոլորելով։ — Ասում ես, փաշան քեզ ապտակ տված չկա։ Ինչու Փեթարա Ախոն քեզնից պակա՞ս տղամարդ էր, որ նրան ապտակ տվեց։ Էդ էլ հո հեքիաթ չէ։ Ախոն ի՞նչ իրավունք ուներ խեղճ անգեղակոթցու առվույտը տանիքից ցած թափել։ Կամ Սմբատ փաշա՞ն էր պակաս տղամարդ, որ նահանջ տալու համար արժանացավ Շապինանդի ապտակին։ Էդ բոլորը փաշան արել է Հայաստանի պատվի համար, իմ ու քու պատվի համար։ Քանի որ

խոսքը տեղն էկավ, մի կարճ բան պատմեմ, մինչև Անդրանիկի ձին գտնենք։ — Խութեցի Սալիմ աղեն իր քոլոզը տարավ դըրեց ճամփի մեջտեղ։ Շաքիր իշեց տեսավ ճամփի վրա իր դուշմանի քոլոզն է դրված։ Կարծելով թե Սալիմն սպանվել է, նշան բռնեց նրա քոլոզին։

— Դու իմ քոլոզին զարկեցիր, ուրեմն ինձ զարկեցիր, — բոռաց Սալիմ աղեն ու զարկեց սպանեց իր քոլոզի վրա նշան բռնողին։ Հիմա դու իմ հարցին պատասխան տուր, պարոն Հաջի, մեր ազգության պատիվ մի քոլոզի չա՞փ էլ չկա, որ Անդրանիկ փաշեն նրա վրա նշան բռնողին անպատիժ թողնի, կամ նրա տանիքի բարդոցը քանդողին մի ապտակ չտա։ Հիմա ջուղաբ տանք Անդրանիկի ձիուց։