Chapter 15
Մաս 15։Նա, ում ես վստահում էի
— Էսօր էլի էն բորբոսնած հացն ա, հե՞րիք չի՝ էս նեխած ջրի հոտը շնչում ենք, մի հատ էլ սրանց պիտի կերակրենք
— Ձենդ կտրի ու շերեփը տուր, ինչ տվել են՝ էդ էլ բաժանիր։ Սրանց մեկ ա մեկ է՝ ինչ կուտեն, մի քանի օրից էս հոտից էլ կպրծնենք։
— Ի՞նչ ա եղել որ, էլի նոր հրամա՞ն կա վերևներից։
— Պատերազմից լիքը գերիներ են բերում։ Թագավորն ուզում է բոլորին էստեղ լցնի, որ հետո մի օրվա մեջ, ժողովրդի աչքի առաջ բոլորին կախաղան հանի։ Թող տեսնեն՝ ով էս երկրի դեմ դուրս գա, ինչ օրն ա ընկնելու։ Մեր գործը շատանալու ա, իսկ աշխատավարձը նույնն ա մնում։
— Լավ, բայց էդքան մարդու որտե՞ղ ենք տեղավորելու, ազատ բանտախցեր շատ չկա՞ն, սաղ լցված են։
— Էդ դա՛րդ մի անի, շուտով սրանց բոլորին կմաքրենք, տեղը կազատվի նորերի համար։
Էմման, լսելով այս խոսակցությունը, մեխվեց տեղում։ Նա մոտեցավ թասին, վերցրեց հացի չոր կտորն ու սկսեց դանդաղ ծամել։ Բանտապահները նույնիսկ չէին էլ նայում կալանավորներին, նրանց համար սրանք արդեն դիակներ էին։
«Ուրեմն սա է վերջը...— մտածեց Էմման, ու մի պահ նրա աչքերի առաջով անցան մանկության անհոգ օրերը, մոր խելացի խոսքերն ու հոր հպարտ ժպիտը։— Ինձ ուղղակի սպանելու են այս մութ անցքում։ Ո՛չ, ես թույլ չեմ տա, որ ինձ անասունի պես մորթեն։ Մեկ է՝ կա՛մ էստեղ կմեռնեմ, կա՛մ ջրում։ Ավելի լավ է ռիսկի դիմեմ»։
Այդ օրվանից սկսած՝ Էմման սկսեց մարզվել ավելի ակտիվ ու կատաղի, քան երբևէ։ Նա հասկանում էր, որ հաջողության հասնելու համար իրեն պետք է կայծակնային արագություն և անմարդկային թոքերի ուժ։ Նա խորը շունչ էր քաշում, սեղմում շրթունքներն ու վայրկյաններ, րոպեներ շարունակ պահում շնչառությունը՝ մինչև աչքերը մթնեին։ Նա ստիպում էր իր մկաններին աշխատել արագ, օդում կատարելով լողալու շարժումներ, որպեսզի սառցե ջրի մեջ մարմինը չփայտանա ու չդավաճանի իրեն։ Ամեն մի վարժություն անելիս նա ինքն իրեն կրկնում էր. «Արագ... ավելի արագ... թոքերդ պետք է դիմանան»։
Անցավ երկու շաբաթ։
Մի առավոտ Էմման լսեց միջանցքում վազող զինվորների քայլերն ու իրարանցումը։ Նրանք գոռում էին, որ մի քանի ժամից գերիների առաջին խմբաքանակը կհասնի բանտ, և հրամայված է մաքրել հին բանտարկյալներին։
Ժամանակը սպառվել էր։
Էմման վերցրեց իր վերջին հացի կտորը, կերավ, հետո ծնկի եկավ պատի մոտ, նա խաչակնքեց, կարճ աղոթք արեց ու մոտեցավ ստորգետնյա գետին։
«Սա իմ միակ ելքն է։ Ես պիտի ապրեմ»։
Ջուրը նույնքան դաժան էր, բայց այս անգամ Էմմայի սրտում վախ չկար, կար միայն ապրելու տենչ։ Նա արագ լողաց առաջ, հասավ այն կետին, որտեղ առաստաղը լիովին ցածրանում էր, խորը շունչ քաշեց ու սուզվեց քարե պատի տակ։
Լույս չկար։ Միայն սև, կատաղի ջուր, որը փորձում էր նրան ետ շպրտել։ Էմման մկանների գերմարդկային ուժով թփրտում էր ջրի տակ՝ ձեռքերով հրելով սառը քարերը։
Մեկ րոպե... երկու րոպե...
Թոքերը սկսեցին այրվել։ Օդի պակասից ուղեղը սկսեց ցնորքներ տեսնել։ Ջուրը կարծես շշնջում էր. «Հանձնվի՛ր, բաց թող շունչդ, վերջ տուր տանջանքներին»։
«Ո՛չ,— գոռում էր Էմման իր մտքում, երբ աչքերի առաջ եկան իր երազանքները,— ես դեռ ասպետ պիտի դառնամ։ Ես պիտի իմ տունը պաշտպանեմ։ Ես չեմ կարող մեռնել այս անիծված քարերի տակ։ Մի քիչ էլ... ընդամենը մի քիչ էլ, ու ամեն ինչ լավ կլինի»։
Նա զգաց, որ մկանները թուլանում են, գիտակցությունը կորչում է, իսկ պատը դեռ չէր վերջանում։ Ջուրը բռնի ուժով սկսեց լցվել նրա կոկորդը, նա սկսեց խեղդվել։ Վերջին, հուսահատ շարժումով նա ձեռքը բարձրացրեց վեր և... քարի փոխարեն զգաց դատարկություն։
Էմման ամբողջ ուժով մարմինը հրեց դեպի վեր։
— Ա՜խխխ...— նա դուրս թռավ ջրի մակերես, ագահորեն օդ շնչեց, հազաց, ջուրը դուրս թքեց թոքերից։
Չնայած նա դեռ քարանձավի մեջ էր, բայց սա այն նեղ, սարսափելի պատժախուցը չէր։ Այս տարածքը հսկայական էր, ընդարձակ ու անհամեմատ ավելի լուսավոր։ Ստորգետնյա գետը, որով նա լողացել էր, այստեղ արդեն դանդաղեցնում էր իր ընթացքը, քանի որ քարանձավն աստիճանաբար ավարտվում էր, ու նրա առջև բացվում էր վեհաշուք երկինքն ու փարթամ անտառը։
Այդքան ամիսներ կատարյալ մթության մեջ մնալուց հետո Էմմայի աչքերը սաստիկ լարվել էին։ Բնական լույսի անգամ ամենաթույլ շողերը կուրացնում էին նրան։ Նա ստիպված եղավ ձեռքով ծածկել դեմքը, կիսախուփ անել կոպերն ու սպասել. նրան որոշակի ժամանակ պետք եկավ, որպեսզի աչքերը կամաց-կամաց ընտելանան ու սովորեն այս պայծառ լույսին։
Երբ տեսողությունը վերականգնվեց, նա սողալով դուրս եկավ քարանձավի կամարի տակից։ Ամբողջովին ուժասպառ, բայց արդեն լիովին ազատ՝ Էմման թուլացած տապալվեց փափուկ խոտերի վրա ու թույլ ժպտաց։ Նա հաղթել էր մահվանը։
Նա դժվարությամբ վեր կացավ, հայացքով չափեց անծանոթ տեղանքն ու քայլերը ուղղեց դեպի անտառի խորքը։ Նա քայլում էր երկար, մինչև որ հեռվում նկատեց փայտահատների մի խումբ։ Թաքնվելով ծառերի հետևում՝ նա սկսեց լսել նրանց զրույցը և տեղանունները, ինչի շնորհիվ կարողացավ կողմնորոշվել, թե աշխարհագրորեն որտեղ է գտնվում և ուր պետք է գնա։ Նա պալատից ու բանտից բավականին հեռու էր ընկել, բայց հիմա գիտեր ճիշտ ուղղությունը։
Այդ պահից սկսվեց նրա երկու-երեք օր տևող դաժան ճանապարհորդությունը։ Առանց զենքի, Էմման ստիպված էր գոյատևել վայրի անտառում։ Նա սնվում էր հապալասով, ուտելի արմատներով, իսկ գիշերները թաքնվում էր ծառերի փչակներում կամ չոր տերևների տակ՝ սրտի դողով լսելով գիշատիչների ոռնոցը։ Բայց ասպետական կամքն ու ապրելու համառությունը նրան առաջ էին մղում։
Վերջապես, երրորդ օրվա վերջում, ծառերի արանքից երևաց մի փոքրիկ, հարմարավետ ու խաղաղ փայտե տնակ։ Այն կորած էր անտառի ամենախորը թավուտում։ Էմման կանգ առավ, խորը շունչ քաշեց, փորձեց մատներով մի քիչ կարգի բերել իրեն և զգուշությամբ շարժվեց առաջ։
Նա մոտեցավ, ձեռքը դրեց հնամաշ փայտե դռանն ու կամաց հրեց այն։ Տնակի ներսում կատարյալ լռություն էր տիրում։ Ոչ մի ձայն, ոչ մի շարժում։
Էմման մի քանի քայլ արեց դեպի առաջ։ Տան մեջտեղում դրված էր փայտե սեղան, իսկ դրա վրա՝ սառը ջրով լի կավե կուժ։ Տեսնելով ջուրը՝ նա մոռացավ ամեն ինչ։ Նա վազեց սեղանի մոտ, երկու ձեռքով վերցրեց ծանր կուժն ու ագահորեն սկսեց խմել։ Ջուրը հոսում էր նրա կոկորդով, թափվում կրծքին... նա վաղուց, շա՜տ վաղուց այսպիսի մաքուր ու անուշահամ ջուր չէր խմել։
Երբ կուժը դատարկվեց, նա շրջվեց, ու սենյակի անկյունում դրված հայելու կտորի մեջ մի պահ երևաց նրա արտացոլանքը։ Էմմայի տեսքը սարսափելի էր։ Նա այնքան էր նիհարել, որ այտոսկրերը սուր դուրս էին ցցվել, իսկ անքնությունից ու տանջանքներից աչքերի տակ մուգ, սև շրջանակներ էին գոյացել։ Ամբողջ մարմինը պատված էր բանտապահների ծեծի կապտուկներով ու գետի քարերին հարվածելուց մնացած քերծվածքներով։
Հագուստը վերածվել էր կեղտոտ, ցեխոտ ու ճղճղված ցնցոտիների, իսկ երբեմնի գեղեցիկ մազերը հիմա գզգզված էին, փոշոտ ու կեղտից կոշտացած։ Նա այլևս նման չէր պալատական հպարտ օրիորդի։
Բայց նրա աչքերում դեռ վառվում էր վտանգավոր կայծը։ Էմման հասկացավ, որ տնակում կարող է մարդ լինել, իսկ ինքն անպաշտպան է։ Նա արագ շարժվեց դեպի խոհանոցի անկյունը, սեղանից վերցրեց խոշոր, սուր դանակը, զգուշությամբ սեղմեց ափի մեջ ու դանդաղ, անաղմուկ քայլերով շարժվեց դեպի խորքում գտնվող փակ սենյակը։
Մահճակալին ինչ-որ մեկը քնած էր։ Նրա յուրաքանչյուր շարժումը հաշվարկված էր ու սառը. ամիսների տանջանքները սպանել էին նրա միջի վախը։ Նա մոտեցավ անկողնուն, կռացավ ու սուր դանակի շեղբը պահեց քնած մարդու վզին՝ շատ մոտ։ Էմմայի դեմքը լցված էր դաժանությամբ, իսկ աչքերում անգութ կայծեր էին վառվում։
— Արդեն տեսիլքներ եմ տեսնում… եկել է ժամանակս։
Էմման դանակը միլիմետրով ավելի մոտեցրեց նրա կոկորդին ու սառը, ցածր ձայնով ասաց.
— Ես տեսիլք չեմ, այլ իրական եմ, ուսուցի՛չ։
Հենրիի դեմքին մի ակնթարթում հայտնվեց ապշանք, որին հաջորդեց տաք ժպիտը։ Նրա ծեր, կնճռոտված աչքերից արցունք հոսեց.
— Ես էլ մտածում էի՝ կգա մի պահ, որ կկարողանամ էլի նայել իմ սիրելի աշակերտի աչքերին… Գիտեմ, Էմմա՛, որ ինձ ատում ես, բայց ես անզոր, ծեր մարդ եմ, ոչինչ չէի կարող անել։ Ոտքս ջարդվելուց հետո լրիվ կոտրվեցի… էհ, ծերություն, ոչինչ չես փոխի։ Ես արեցի ամենը, որ քեզ բանտից ազատեի, բայց ինձ դուրս վռնդեցին պալատից։ Հետո ընկա անկողին ու սենց մենակ սպասում էի մահվան, ու հանկարծ հայտնվեցիր դու՝ իմ հրեշտակը։
Լսելով այս խոսքերը՝ Էմմայի ներսում զայրույթի այնպիսի ալիք բարձրացավ, որ դանակը բռնած ձեռքը սկսեց տեսանելիորեն դողալ։ Իսկ Հենրին ընդամենը նայում էր նրան՝ խորը ջերմությամբ ու կարոտով։
Էմման մի կողմ տարավ դանակը։ Նա հասկացավ, որ չի պատրաստվում արյուն թափել այս խճճված խաղում։ Նա սառն հայացքով վերջին անգամ նայեց հնամաշ անկողնում պառկած ծերունուն, ետ քաշվեց ու ծանր նստեց սենյակի անկյունում դրված փայտե աթոռի վրա։
— Ես եկա Շոտլանդիա, որ գտնեմ հանրահայտ ասպետի, որի մասին լսել էի,— դատարկ ու հոգնած ձայնով սկսեց խոսել Էմման։ — Ինձ ասել էին, որ նա շատ իմաստուն է, վեհափառ հոգով և մարմնով ուժեղ տղամարդ։ Նա կարողանում է առաջին հայացքից հասկանալ մարդու հոգին, բարի է, բարյացակամ ու միշտ օգնում է դժվարության մեջ հայտնվողներին։ Ես, երբ լսեցի նրա մասին, ասացի՝ «Աստվա՛ծ իմ, կա այս աշխարհում իմ պես մեկը, բայց նա ավելի փորձառու և կյանք տեսած մեկն է, և ես պարտավոր եմ նրա հետ հանդիպել»։ Ես գտա Շոտլանդիայում ինձ ուսուցիչ… Իզուր չէր իմ այդքան անցած ճանապարհը։ Ես կասեի, որ հիմա ամեն ինչ անելու եմ, որ գտնեմ այդ ասպետին, որ արդեն պատրաստ եմ նրա դիմաց կանգնել, բայց արդեն դա իմաստ չունի։ Ես որոշել եմ վերադառնալ տուն։ Այն, ինչ եղավ ինձ հետ Շոտլանդիայում, ինձ թվում է՝ իսկական մեծ ու ուժեղ դաս էր, որը հավերժ կմնա իմ սրտում։ Ու հենց Շոտլանդիա՛ն դարձավ այն ուսուցիչը, ում ես փնտրում էի։
Հենրին խորը հառաչեց, նրա դեմքին հպարտություն հայտնվեց.
— Ախ, Էմմա՛, որքա՜ն ես մեծացել… Ես հպարտ եմ քեզանով, անկեղծ։ Եվ անչափ շնորհակալ եմ, որ կարողացա քեզ հետ ծանոթանալ։ Որ մահանամ, դիակս կթաղես տան կողքի հատվածում. կգտնես այդ տեղը, հեշտ է, ես վաղուց էի պլանավորել այդտեղ թաղվելը։ Դարակիս մեջ մի թղթի կտոր կա, աղոթք է գրված, թաղելուց հետո դա կկարդաս։ Սա է քո ուսուցչի վերջին ցանկությունը։
Էմմայի շրթունքներին հայտնվեց մի սառը, հեգնական ժպիտ.
— Մինչև վերջ եք խաղալու ձեր դե՞րը։ Ուղղակի չեմ կարողանում հասկանալ իմաստը… Ինչու հենց ես՞։ Ինչու ինձ հետ՞։
Հենրին շփոթված նայեց նրան, ասես չէր հասկանում, թե ինչի մասին է խոսքը.
— Չեմ հասկանում ասածներդ, Էմմա՛։ Ինչ է պատահել քեզ հետ՞։ Շատ դաժան են վարվել քեզ հետ՞… միգուցե հոգեկան աշխարհդ քանդվե՞լ է։
_Ֆրեյզեր Մաքլայն։
Էմմայի շուրթերից հնչած այդ անունը ասես պայթեց սենյակի լռության մեջ։
Հենրին միանգամից շփոթվեց։ Նրա դեմքի ջերմ ու խղճուկ արտահայտությունը վայրկենապես անհետացավ, իսկ աչքերի մեջ հայտնվեց այնպիսի սարսափ, որը նա ոչ մի կերպ չկարողացավ թաքցնել։ Նրա մատները, որոնք քիչ առաջ թույլ ընկած էին վերմակին, ակամա սեղմվեցին։
Էմման, չհեռացնելով իր սառը, անդրդվելի հայացքը ծերունուց, շարունակեց.
— Ես հանդիպեցի նրան… Շատ հետաքրքիր զրույց ունեցանք, որից հետո որոշեցի Ֆրանսիա գնալուց առաջ անպայման տեսնվել ձեզ հետ։
Հենրիի կոկորդը չորացավ։ Նա դժվարությամբ կուլ տվեց բերանում հայտնված դառը թուքը, իսկ հայացքը փախցրեց պատից կախված հին պատկերին։ Նա հասկացավ, որ իր բոլոր խաղաթղթերը բացվել են, և այլևս անօգուտ է խղճահարություն խաղալը։
— Ամբողջ ճանապարհին ես պատկերացնում էի, թե ինչպես եմ սպանելու ձեզ,— ցածր, բայց սարսուռ ազդող ձայնով ասաց Էմման ու մի փոքր առաջ թեքվեց աթոռի վրա։ — Բայց ես ձեզանից միայն մի բան եմ ուզում. տվե՛ք իմ հարցերի պատասխանները։
Հենրին մի քանի վայրկյան լուռ մնաց, ասես ուժերը հավաքում էր իր վերջին դիմադրության համար։ Նա թեքեց գլուխը, նայեց Էմմայի ձեռքի դանակին ու հարցրեց.
— Իսկ եթե չհամաձայնվե՞մ։
Էմմայի դեմքին ոչ մի մկան չշարժվեց։ Նա թեթևակի բարձրացրեց դանակը, որի շեղբի վրա սենյակի թույլ լույսը փայլատակեց.
— Ուրեմն տենց թող լինի…
Սենյակում տիրեց շնչահեղձ անորոշություն։ Հենրին հասկացավ, որ իր դիմաց կանգնած է ոչ թե այն միամիտ աղջնակը, ում կարելի էր հեշտությամբ խաբել, այլ մի իսկական, վտանգավոր ռազմիկ, ով անցել է մահվան միջով և այլևս ոչինչ չունի կորցնելու։
Էմման շարունակեց անդրդվելիորեն նայել Հենրիին։ Նրա ձայնը հնչում էր հանդարտ, բայց այդ հանդարտության տակ թաքնված էր ամիսների կուտակված կատաղությունն ու հիասթափությունը։
— Քանի որ դուք չեք սկսում խոսել և պատմել ձեր մասին, ես կսկսեմ պատմել այն, ինչ արդեն իմացել եմ,— ասաց Էմման՝ դանակի ծայրով թեթևակի օդում նախշեր գծելով։ — Եթե որոշ բաներ բաց թողնեմ, կարող եք ավելացնել։ Դուք ծնվել եք հասարակ ընտանիքում, ինչպես պատմել էիք ինձ։ Ունեցել եք մանկության ընկեր, ում հետ անցել եք շատ բաների միջով ու դարձել ասպետ։ Այդ ընկերը ձեզ հետ վատ վարվեց, մեջքից հարվածեց, և դա եղավ ձեր ասպետ դառնալու վերջը… Ինչ խոսք, շատ հուզիչ պատմություն էր։ Երբ առաջին անգամ պատմեցիք ձեր կյանքի ու այդ ընկերոջ մասին, ես ձեր պատմածով անցա այդ բոլոր էմոցիաների միջով։ Խղճացի ձեզ, թե որքան անարդար է վարվել կյանքը ձեր հանդեպ։
Հենրին խորը հառաչեց ու գլուխը կախեց.
— Հա… կյանքը իմ հանդեպ իրոք շատ դաժան է վարվել։
Էմմայի դեմքին մի պահ հայտնվեց դառը ժպիտ.
— Ես երբ բանտից դուրս եկա, որոշեցի, որ առաջինը պետք է գտնեմ այն շոտլանդացի ասպետին, ում համար եկել-հասել էի այս երկիր։ Կարծում էի՝ շատ ժամանակ կպահանջվի նրան գտնելու համար, բայց պատահական, երբ ճանապարհն էի հարցնում մի անծանոթ անցորդից, պարզվեց՝ նա հենց այն մարդն է, ում փնտրում էի։ Օ՜յ, կներեք, շեղվեցի պատմությունից, չէ՞ որ ես ձեզանից էի խոսում։ Շարունակեմ… Պատկերացնո՞ւմ եք,
Հանկարծ Հենրին սկսեց բարձր, կերկերուն ձայնով ծիծաղել։ Այդ ծիծաղը նման էր չար ոգու հռհռոցի։
— Հետո իմացա, որ թագաժառանգի հետ անհետացել ես… Եկել, իմ վրա սուր էին պահել, թե բա՝ ո՞ւր է որդիդ,— Հենրին լպիրճ, լկտի ձևով ծիծաղում էր, թքի կաթիլները թռչում էին շուրթերից։ — Ես էլ ասացի, որ իրականում դու իմ որդին չես, այլ աղջիկ լրտես ես Անգլիայից, ով իմ տունն է ներխուժել ու ինձ պատանդ վերցրել իր մոտ։ Ասեցի, որ վախից եմ խաբել բոլորին, քանի որ երեխաներիս կալանավորել էիր ու բաց չէիր թողնում։ Ասեցի, որ քո գլխավոր նպատակը արքայազնին վերացնելն է ու պալատից ինֆորմացիա կորզելը…
Հենրին շարունակում էր բարձր ծիծաղել, նրա խզված ձայնը դողալով արձագանքում էր խոնավ տան պատերի մեջ։
Էմմայի մի աչքից դանդաղ գլորվեց մի տաք արցունք, բայց դա թուլության արցունք չէր։ Նրա ամբողջ դեմքը լցված էր այնպիսի սարսափելի զզվանքով ու անսահման ատելությամբ, որ սենյակում օդը ասես սառեց։ Նա նայում էր իր «ուսուցչին» և չէր տեսնում ոչ մի մարդկային գիծ. նրա դիմաց նստած էր միայն մի փտած, դաժան հրեշ։
Հենրին խորը շունչ քաշեց, մեջքն ուղղեց և հպարտ, լկտի հայացքով նայեց Էմմային.
— Դե ինչ, սպանիր ի՛նձ… Կարող եմ ասել, որ բացի վրեժից, լավ զվարճացա քո շնորհիվ։ Շնորհակալ եմ դրա համար։
Էմմայի ներսում ամեն ինչ եռում էր, բայց նա թույլ չտվեց, որ այդ հրեշը հասնի իր վերջնական նպատակին ։Նա վայրի, անզուսպ մի շարժումով դանակը թափով նետեց անկողնու ուղղությամբ։ Շեղբը շեշտակի անցավ Հենրիի գլխի կողքով, չկպավ նրան և խուլ ձայնով խորը խրվեց փայտե պատի մեջ՝ դեռ երկար թրթռալով։
Էմման ոչ մի բառ չասաց։ Նա միայն մի վերջին, սառցե ու արհամարհական հայացք նետեց ծերունուն, շրջվեց և արագ քայլերով հեռացավ տնակից՝ նրան թողնելով իր սեփական փտածության ու մենակության մեջ։
Հենրին մահճակալից կատաղած կանխվեց դեպի դուռը և նրա հետևից թոքերն իջեցնելով գոռում էր ու խելագարի պես ծիծաղում.
— Դե՜՜, սպանիր ի՛նձ… Սպանիր ինձ, ասպե՜տ… Փախչո՞ւմ ես… Սպանիր ինձ, ասպե՜տ։
Նրա խզված, դողդոջուն ձայնն ու հիստերիկ հռհռոցը դեռ երկար արձագանքում էին անտառի խորքում։
Էմման քայլում էր անտառի միջով՝ չնկատելով ոչ իր ոտքերի տակի քարերը, ոչ էլ ճյուղերը, որոնք քերծում էին նրա դեմքը։ Ուղեղի մեջ դեռ արձագանքում էր Հենրիի խելագար ու լպիրճ ծիծաղը։ Ամեն մի քայլի հետ նա մտքում վերհիշում էր կատարվածը. ինչպես էր վստահել այդ ծերուկին, ինչպես էր նրա թելադրությամբ գրել այն անիծված դասախոսությունները՝ չկասկածելով, որ իր սեփական ձեռքերով իր համար գերեզման է փորում։ Նա հիշում էր բանտի նեխած հոտը, սառցե ջուրը, որտեղ քիչ էր մնում խեղդվեր, և այն դաժան իրականությունը, որ ինքն ընդամենը կուրորեն օգտագործվել էր մի օտար վրեժխնդրության խաղում։
Ճանապարհը երկար էր ու տանջալից։ Ուժասպառ մարմինը հրաժարվում էր ենթարկվել, բայց կամքի վերջին ճիգերով Էմման շարունակում էր առաջ շարժվել դեպի Ֆրեյզեր Մաքլայնի տունը։ Երբ վերջապես ծառերի արանքից երևաց ասպետի հպարտ առանձնատունը, Էմմայի աչքերը մթնեցին։ Նա հասավ մինչև շեմքը, ձեռքը բարձրացրեց դռանը խփելու համար, բայց այդ պահին նրա ամբողջ ուժերը լքեցին իրեն։ Ծնկները ծալվեցին, և նա անշնչացած, ուշագնաց ընկավ գետնին։
Անցավ մի քանի օր։ Էմման այդպես էլ ուշքի չէր գալիս։ Նրա մարմինը չափից ավելի էր ուժասպառ եղել բանտի տանջանքներից, սառը գետից և օրեր շարունակ նորմալ չսնվելուց։ Նա ջերմության մեջ տնքում էր, մտովի դեռ կռիվ տալով իր անցյալի հրեշների հետ, մինչդեռ Ֆրեյզերի տանը նրան խնամում էին ամենայն գութով։