Chapter 17
13.5
Տեղավորվեցինք ինչպես պատահեց, ոմանք վերև, ոմանք ներքև։ Մեզ համար մեծ ուրախություն էր, որ իրավունք ունենք խոսելու բարձր ձայնով, մենք կարող ենք անգա՛մ երգել, եթե ուզենք, և ինչո՞ւ չերգել։ Ու մոռացած ամեն տարաձայնություն, դարձած մի՛ հոգի, մի՛ սիրտ և մի՛ ձայն, ագռավներն ու դեղձանիկները երգում են երկու ուրիշ թռչունների սրտառուչ ու հնամենի նաիրյան երգերը. «Ծիծեռնակ» և «Կռունկ»։ Վագոնում լռում են բոլոր ազգությունները և կարծես հասկանում են ու զգում, թե ինչի մասին են երգում այն սև աչքերով, մեղրամոմե, կեռ քթերով ուրարտական թոռան թոռները...
Երեկոյան՝ նույնպես ձուկ։ Բարձրացավ բավականության մի նոր ալիք, որը սակայն արագորեն իջավ, երբ ընթրիքից հետո ստացանք բոլորին ծառայող թիթեղե երեք բաժակներով այնքան ջուր, որ հազիվ կոկորդներս թրջեց։
Սկսեց կամաց֊կամաց մթնել։ Վաղուց, շատ վաղուց էր, ինչ խավար չէինք տեսել և ապրել էինք գիշեր֊ցերեկ լուսավոր կյանքով։ Հիմա խավարը թավշի նման շոյում է մեր հոգնած աչքերը։ Մշուշվում են դեմքերն ու ամեն ինչ, ու մենք լցնում ենք խավարը՝ ինչով որ ցանկա մեր հոգին, ամեն ինչով՝ ինչ հաճելի է մեզ համար։
Լա՛վ, շատ լավ է լուծված այստեղ արտաքնոցի խնդիրը, որն այնքան արյուն է պղտորել տարիներ շարունակ կամերային փակ պայմաններում։ Պարզապես բացված է երկաթով շրջափակված միջին պնակի մեծության կլոր մի անցք դեպի արտաքին աշխարհ և վերջ։ Ի՜նչ հրաշքներ ասես չի գործում մարդկային հանճարը։
Գիշերվա մի ժամի հեռվից լսվում են ինչ֊որ թխկթխկոցներ։
— Սկսվեց,— ասում է, Արխիպովը։
— Ի՞նչը։
— Ստուգումը,— պատասխանում է Արխիպովը,— ամենաջղայնացնող արարողությունը։
Ի՞նչ են ստուգում, ինչո՞ւ են ստուգում։
Այս հարցերի պատասխանը շատ չուշացավ։ Պարզվեց, որ բոլոր կայարաններում և կանգառներում հատուկ մարդիկ կան, որոնք մուրճերն առած՝ ստուգում են վագոնների յուրաքանչյուր տախտակը։ Այս արվում է կանխելու համար փախուստի փորձ կամ նախապատրաստություն։ Այս արարողությունը կատարվում է գիշերները։
Թխկթխկոցներն ավելի և ավելի մոտենում են և ուժեղանում։ Իսկ երբ գործը հասնում է քո վագոնին, մի ցանկություն միայն կարող ես դու ունենալ, և այդ ցանկությունն է՝ փակել ականջներդ ու փախչել։
Փակել ականջներդ դու, իհարկե, կարող ես, իսկ փախչե՞լ... Թվում է, թե մուրճի հարվածները իջնում են գլխիդ, սրտիդ, ուղղակի ներվերիդ ու դու ահա, ահա, պիտի ուշաթափվես, պառկես ու գուցե ժամանակավորապես, բայց մեռնես։
Մոտ տասը րոպե է տևում ներվերի այս ահավոր կտտանքը, որից հետո նրանք անցնում են հաջորդ վագոնի ստուգմանն ու դա կամաց֊կամաց հարություն ես առնում։
Գիշերվա մի ժամի ես զգում եմ, որ գնում ենք։ Խուլ աղմկում են անիվներն, ու վագոնն օրորվում է։ Ինձ տանջում է ծարավը։ Երազում պետհրատի դիմաց հոսող սառնորակ ծորակից ջուր եմ խմում, խմում եմ անվերջ ու անհագուրդ, խմում եմ ու չեմ հագենում։ Իսկ հիմա գնում ենք ու, փա՜ռք աստծո, որ գնում ենք, ո՞ւր, այդ կարևոր չէ, կարևորն այն է, որ գնում ենք։ «Դեպի աղբյո՜ւրը լույսի»,— կասեր բանաստեղծը։ Մեզ համար հիմա, եթե անկեղծ խոսենք, լույսի աղբյուրն այնքան կարևոր չէ, որքան ջրի աղբյուրը...
Գնում ենք։
... Լույսի գորշավուն շերտեր և քուլաներ են լողում ճաղապատ երկու փոքրիկ պատուհաններից՝ վագոնից ներս։ Այդ նշանակում է, որ լուսաբաց է։ Մի տեղ գնացքը կանգնեց։ Դրսում ոչ մի շարժում։ Երևում է, որ կանգնած ենք խուլ, փոքրիկ մի կայանում և ոչ թե կայարանում։ Կարծես հաստատելու համար իմ միտքը՝ ականջիս հասնում է կովի երկարատև, առողջ մի բառաչ։ Իմ սիրտը լցվում է տարօրինակ, անօրինակ մի հուզումով։ Ես ուզում եմ, որ նորից կրկնվի այդ սրտառուչ, հոգեցունց, ընդամենը՝ կովի բառաչը, բայց չի կրկնվում, դրա փոխարեն ես լսում եմ աքաղաղի գործնական, զնգուն մի ծուղրուղու։ Ես մտածում եմ այն մասին, որ այս խուլ կայանից ոչ հեռու մարդիկ են ապրում և կան խաղաղ տներ, որոնց տանիքների տակ կովեր են բառաչում և աքլորներ են ծուղրուղու կանչում։ Ասես քթիս է հասնում այդ խաղաղ աշխատանքով և սիրով ապրող տների հաճելի, գաղջ բուրմունքը։ Ուրեմն՝ կեցցե՜ կյանքը, կեցցե՜ ծուղրուղու կանչով լուսաբացն ազդարարող այն աքաղաղը։ Ես կարող եմ ի պատիվ նրա արտասանել դեռ տատիցս սովորած իր պարզունակությամբ հանճարեղ մի բանաստեղծության չորս տողերը, ահա.
Աքլոր կատար տնկած է՜,
Վիզն ու գլուխ բարձրացուցած է՜,
Կարմիր բերան բացած է՜,
Կուկլի կուկու֊կկանչե...
Վայելի՛ր։
Վայելի՛ր, բարեկամ, վայելի՛ր, երեք բանաստեղծներդ եթե տասը տարի նստեք և խելք խելքի տաք, այդպիսի բան չեք կարող հնարել։
Բացվեց վերջապես առավոտը։ Հիմա մենք կանգնած ենք, ըստ երևույթին, ավելի կարևոր մի կայարանում։ Մենք լսում ենք երթևեկող շոգեշարժերի և գնացքների աղմուկը։ Հարևան վագոնների դռները բացվում են ու փակվում։ Բացվում է և մեր վագոն֊բանտի կամ բանտ֊վագոնի դուռը։ Հասարակ, զինվորական տարազով, կապույտ աչքերով երկու երիտասարդներ տախտակե մատուցարանը բարձրացնում են դեպի վեր. մատուցարանում մեր օրաբաժիններն են։ Մենք ընդունում ենք, և ավագի հսկողությամբ ամեն մեկն ստանում է իր բաժին հացը։ Մենք զգուշությամբ հարցնում ենք մեր ամենօրյա ապրուստի մասին։ Առայժմ միայն հաց, իսկ ճաշին մանրաձուկ, մենք այդ մանրաձուկը կարող ենք միանգամից ուտել կամ բաժանել նախաճաշի, ճաշի և ընթրիքի վրա։
Գիշերվա ծարավն անցել է. ըստ երևույթին բոլորն էլ ինձ նման երազում այնքան ջուր են լցրել իրենց կոկորդն ի վար, որ զզվել են ջրից։ Ավագը մի դույլ ջուրը պահում է աչքի լույսի պես։ Ծարավը ծարավով է հագեցել։ Այդպես էլ է պատահում։
... Դեպի արևելք, դեպի արևելք, մենք ընթանում ենք դեպի հեռավոր արևելք՝ Վլադիվոստոկի գծով։ Գոնե այդպես է ասում ճամբարային գործերի հմուտ մասնագետ Արխիպովը։
Ճաշին ձուկ են բաժանում։
... Վերջին անգամ մենք դատարկ դույլը տալիս ենք մեզ ձուկ բաժանող երիտասարդին և խնդրում.
— Ջո՜ւր։ Ջո՜ւր։
Նա նայում է մեզ տխուր աչքերով, վերցնում է դույլը և ասում.
— Մյուսն էլ տվեք։
Մենք տալիս ենք մյուսն էլ։
Նա նայում է աջ֊ձախ ու գնում դեպի ձախ։
Հիմա մեր ականջին հասնում են աղաղակներ. այդ կալանավորներն են գոռում.
— Ջո՜ւր։ Ջո՜ւր...
Քիչ հետո երևում է երիտասարդը ջրով լեցուն երկու դույլերով։
— Վերջին անգամ,— ասում է նա։
... Այդ երեկ էր։ Իսկ այսօր մենք մի դույլից քիչ պակաս հոգեպահուստ ջուր ունենք։ Այնուամենայնիվ, երեկոյան կողմ, երբ մեծ կայարաններից մեկում կանգնեց գնացքը, մենք դուռը ծեծեցինք համառ ու անընդհատ։ Դուռը բացվեց, և երևաց մեզ սպասարկող երիտասարդը։ Ավագը պարզեց դույլը։
— Ջո՜ւր...
Երիտասարդը գլուխը թափ տվեց։
— Հնարավոր չէ... Կան վագոններ, որոնք երեք օր է, ինչ ջուր չեն ստանում... Լսո՞ւմ եք...
Այո՛, լսում ենք, ծեծում են վագոնների դռները և գոռում՝ ջո՜ւր, ջո՜ւր։
— Իսկ ինչպե՞ս են ապրում։
— Ապրում են։ Իսկ ովքեր հրաժարվում են ապրելուց, իջեցնում են... այսպես որ գնա, կեսը տեղ չի հասնի...
— Մահանո՞ւմ են։
— Երևի։
Ու տեսնելով երևի, որ իրենցից մեկը մոտենում է, գոռում է.
— Ջուր չի տրվում, ջուր չկա՛։— Ու շրխկոցով փակում է դուռը։
... Այդ երկու օր առաջ էր, իսկ այսօր Թայչարուխցի Օթելլոն գլուխը խոթեց դույլի մեջ՝ երևի մի կաթիլ թացություն կամ սառնություն որսալու։ Բան դուրս չեկավ։ Արդեն երեք հիվանդ ունենք։ Մի լիտրի չափ ջուր է պահել ավագը մյուս դույլի հատակում։ Նա թացում է մաքուր թաշկինակը ջրով և ամեն անգամ քսան֊քսանհինգ կաթիլ կաթեցնում հիվանդների բորբոքված լեզուներին։ Մեկը դա համարում է պեդանտիզմ։ Հասնում ենք, ըստ երևույթին, մի մեծ կայարան։ Շոգ է։ Մենք խնդրում ենք դուռը բանալ և թարմ օդ ներս թողնել։ Մեր խնդիրը հարգվում է, բայց դա քիչ է օգնում։ Շոգ է։ Շոգն ավելի է զգացնել տալիս իր առկայությունը, երբ լսում ես վագոնների դռների թակոց և «ջո՜ւր, ջո՜ւր» աղաղակները։ Երևացին մի քանի թեթև պատգարակներ, թեթև եկան, ծանր գնացին։ Իսկ մեկին տարան պարզապես երկու հոգով բռնած գլխից և ոտներից։— «Ջո՜ւր, ջո՜ւր»։
... Հիմա մենք էլ ենք գոռում, մենք էլ ծեծում ենք դուռը, հայհոյում բոլոր հայտնի և անհայտ ուղղություններով։ Մենք էլ մեզ տրված ձուկը շպրտեցինք դուրս, որովհետև, ինչպես հայտնի է, ինչպես կենդանի ձուկը, այնպես էլ աղի ձուկը չեն կարող ապրել առանց ջրի։ Սա ի՞նչ կայարան է։ Օ՞մսկ, Տո՞մսկ։ Սողում են երկաթ գծի լայնքով պատգարակները, ըստ երևույթին, բոլոր վագոնների դռները բաց են, ջուրը օդով փոխարինելու հում... հում... հումանիտար ձգտումով։— «Ջո՜ւր, ջո՜ւր»։ Թվում է, թե հրդեհ է, մարդիկ այրվում են բոցերում ու վերջին մոլուցքով «ջո՜ւր, ջո՜ւր» են աղաղակում։ Հետո խուլ ու աղիողորմ, ասես ծարավից, ճչում է սուլիչը։ Վագոնների դռները նորից փակվում են, շարժվում է գնացքը և խլացնում տագնապահար կանչերը, մինչև հաջորդ կայարանը։ Սկսվում է նույն պատմությունը, նորից բացվում են վագոնների դռները, ետ ու առաջ են վազում մարդիկ պատգարակներով, և ջուր խնդրող, պահանջող ձայներն ավելի խլացուցիչ են դառնում, ավելի տագնապահար։ Ու քանի անցնում են ժամերը, օրերը, կայարանները, այնքան ավելի գազազում ենք մենք ու կորցնում մեզ։ Մենք ամեն ինչ զգում ենք, ամեն բան մտածում, բայց ոչ ոքի մտքով չի անցնում վերցնեք դույլը և վազել դեպի կայարան։ Թող կրակեն, թող գնդակահարեն, ավելի լավ է մեռնել փրկարար ջրի ազատարար ճանապարհին, քան մահանալ վագոնում, տաք ավազին նետված անլեզու, համր ձկան նման։ Ջո՜ւր տուր, լայնատարած ու հարազա՜տ երկիր, քո խոնարհ ու ծարավից մեռնող թշվառական զավակներին, օվկիանոսնե՜ր են լվանում քո անծայրածիր ափերը, ծովերով ես հարուստ ու լճերով, գետերով ու սառնաջուր աղբյուրներով, մի՛ զլանա նրանց քո ջուրը, չէ՞ որ դեռ բոլորիս հայրն է ասել՝ «Մարդն ամենաթանկ կապիտալն է...»։
... Դուք ձեր գլխի ճարը տեսեք, ես հիմա մեռնում եմ, և ինձ տանում են երկու հոգի՝ գլխիցս ու ոտներիցս բռնած։ Ով որ գլխիցս է բռնել, ոչինչ, գանգատավոր չեմ, բռնել է գլխիցս ու քայլում է մարդավարի, նույնը չի կարելի ասել նրա մասին, ով ոտներիցս է բռնել. այս մեկը պետք է որ հետաքրքիր մարդ լինի. նա երևի բնախոսական փորձ է կատարում նվաստիս վրա։ Այս անձնավորությունը երևի մտադրություն ունի բժշկական դիսերտացիա պաշտպանելու։ Նա պարզապես խտուտ է տալիս աջ ոտիս կրունկը՝ ստուգելու համար, երևի, թե ծարավից մեռնողը կարո՞ղ է ծիծաղել, թե ոչ... Մի՜ փորձեք ինձ համոզել, որ այդ ինձ միայն թվում է, ոչ, նա ամենայն լրջությամբ՝ խը՜֊տո՜ւտ...