Chapter 19

Իրիկնային քամին արդեն Երևան էր իջել, երբ մայոր Բագրատունին դուրս եկավ հիմնարկից ու քայլեց դեպի տուն։ Տունը հեռու չէր։ Սարալանջին, փոքրիկ այգու մեջ ծվարած փոքրիկ մի մենատուն էր, որի առավելությունը զովաշունչ այգին էր ու երևանյան համով, չնորմավորվող ջուրը։ Բագրատունին ուներ կենցաղավարության իր անխախտ մշակված ռեժիմը։ Արթնանում էր առավոտ վաղ՝ յոթին։ Լիցքային վարժությունների նկատմամբ զարմանալի արհամարհանք ուներ, գտնելով, որ դրանք պարապ զբաղմունքներ են և ոչնչով չեն օգնում առողջության պահպանմանը։ Սիրում էր մարմինը շփել սառը ջրով և ապա, վերցնելով բահը կամ փոցխը, իջնում էր այգի։ Մեկ Ժամ առավոտյան, մեկ-երկու ժամ երեկոյան նա կարգավորում էր բոստանը, ջրում մարգերը, փխրեցնում հողը, բուկլից անում, գարնանն ու աշնանը ձառերի պատվաստ էր կատարում, իսկ եթե անելիք չկար, քանդում, վերափոխում էր մարգերը և այլն, և այլն։ Պառկում էր քնելու տասներկուսին, անկողնում որևէ գիրք, ամսագիր կամ թերթ աչքի անցկացնելուց հետո։ Ուներ նաև մի գեշ սովորություն․ գիշերը վեր կենալ և ծխել։ Կինը երկար չարչարվեց, չարչարելով նաև ամուսնուն, սակայն սովորության ուժը կոտրել չկարողացան ո՛չ կնոջ համառությունը, ո՛չ էլ ամուսնու անտրտունջ հնազանդությունը։ Մայորը քայլում էր դեպի տուն, իսկ տնեցիները տանը չէին։ Տունը չէր քաշում։ Ճանապարհին ծանոթների հանդիպեց, մի քիչ խոսեցին, կատակեցին, և ուշ երեկոյան հասավ տուն։ Այգում մութ էր։ Դռան առջև կախված լամպը չէր վառվում, և դա, չգիտես ինչու, անհանգստացրեց Բագրատունուն։ Տանը երկար փնտրտեց, լամպ չգտավ, և դա պատահական չէր։ Տան իրերի տեղը նա այդպես էլ չսովորեց։ Կինը քանի՜-քանի անգամ էր երեսով տվել նրա այդ թերությունը։ «Այ մա՛րդ, մի օր էլ ուրիշների տների նման քո տանը բնակարանային խուզարկություն կատարիր, որ գոնե հացի և վերնաշապիկներիդ տեղն իմանաս։ Հոգիս կերար․․․»։ Փնտրելով և չգտնելով լամպը, մայորը հիշեց կնոջ խոսքերն ու քթի տակ Ժպտաց։ Եվ թեյի հետ մի քիչ քարթու հաց ծամծմելուց հետո մտավ անկողին։ Արթնացավ գիշերվա երկուսին, ձեռքը մեքենայաբար երկարեց մահճասեղանիկին, գտավ ծխախոտն ու լուցկին, վառեց և, անկողնում պառկած, լսում էր պատուհանի տակ խշշացող ծառերի շնչառությունը։ Եվ հանկարծ Բագրատունուն թվաց, թե պաաուհանի տակ քայլերի ձայն է լսում։ Ծխախոտն արագ հանգցրեց, բարձրացավ անկողնուց։ Լուսամուտի վարագույրի ետևում կանգնած, նայում էր այգու քարի պես անշարժ մթությանը, ունկնդրում դրսի ձայները, սակայն ծառերի խշշոցից բացի ուրիշ ոչինչ որսալ չհաջողվեց։ «Բայց ես, իրոք, քայլերի ձայն լսեցի, դա լսողության խաբկանք չէր։ Պետք է ստուգել բնակարանը, թեև լուսամուտները երկաթե վանդակներ ունեն, թեև դուռն ամուր է, սակայն չարագործները կարող են թափանցել նույնիսկ ասեղի ծակով»։ Անորոշ մի անհանգստություն, անհասկանալի մի կասկած սողոսկել էր սիրտը։ Վերցնելով ատրճանակը, դուրս եկավ ննջարանից։ Նախասենյակում, ինչպես միշտ, վառվում էր լույսը։ Նստեց աթոռին և սպասեց։ Եվ հանկարծ․․․ Առաջին պահ նա չկարողացավ հասկանալ, թե ինչ է կատարվում մուտքի դռան դրսի կողմը։ Ասես մկները կրծում էին դուռը։ Շունչը պահեց։ Եվ հասկացավ։ Սղոցում են դռան փականքը։ Զսպիր քեզ, մայո՛ր Բագրատունի, որսն իր ոտքով է եկել դուռդ։ Հարկավոր է իմաց տալ բաժանմունքի հերթապահությանը և որսալ գիշերային որսորդներին։ Ձեռքը մեկնեց հեռախոսի լծակին։ Բարձրացրեց։ Հեռախոսը մեռած էր։ Չէր աշխատում։ Ահա թե ի՜նչ։ Ուրեմն, նախօրոք կտրել են հեռախոսալարը։ Էլեկտրական լամպը նախօրոք հանել են շարքից։ Իսկ ամենամոտ հարևանի տունը հիսուն մետրից էլ հեռու էր։ Լավ հաշիվ է։ Չէ՛, իմ տունը թալանելու համար չէ, որ բարեհաճել են «իմ բարեկամները», չէ՛, չէ՛։ Եկել են իմ հաշիվը մաքրելու։ Եկել են, երբ տանը ոչ ոք չկա։ Ցանկանում են սուսուփուս վերացնել ինձ, որ ինձ հետ վերանան նաև Զուլումի և նրա խմբի գործը, Շահմարի ու «Պառավի» առեղծվածը։ Տեսնե՜նք, տեսնե՜նք։ Համենայն դեպս, նրանք եկել են քնած Բագրատունուն տեսնելու, սակայն կհանդիպեն արթուն Բագրատունուն։ Ես կգնդակահարեմ բոլոր նրանց, ովքեր կփորձեն խցկվել իմ տան շեմքից ներս։ Բայց ի՞նչ հնարքով կարելի է իմաց տալ մեր հերթապահությանը։ Անհնար է, անհնար է։ Հետևապես, այս մարդաշատ քաղաքում քո միակ հույսն ու հենարանը, զորավիգն ու ապավենը դու ես, մայոր Բագրատունի։ Դու հիմա մի զարմանալի Ռոբինզոն ես, որի կղզիացած տան շուրջը, լույսերի մեջ ծփում է միլիոնանոց քաղաքը, իսկ նա մենակ է, նույնքան մենակ, որքան օվկիանոսի անսահմանության մեջ կորած իր փոքրիկ կղզում՝ Ռոբինզոն Կրուզոն։ Եթե ես կրակեմ, նրանք կփախչեն։ Եվ կարթնանա շրջակայքը։ Թշնամական կողմերը, երկուստեք շահելով ապրելու իրավունքը, կկորցնեն կռվելու և գոտեմարտելու հնարավորությունը։ Ուրեմն, ես կսպասեմ նրանց, ես պարտավոր եմ հանդիպել նրանց և սեփական ձեռքերով մաքրել իմ հաշիվները նրանց հետ։ Դժվար է ասել, թե ինչով կվերջանա առաջիկա գոտեմարտը, սակայն մինչև նրանց դանակի կամ գնդակի՝ իմ մարմնին հասնելը նրանցից շատերին կուղարկեմ գրողի ծոցը։ Իսկ դուռը սղոցում են։ Աշխատում են փոքրիկ, բարալիկ սղոցով։ Աստվա՛ծ իմ, գիշերային լռությունը խեղդվում էր սղոցի աղմուկից, որը խլացուցիչ շառաչով լցրել էր ամբողջ աշխարհը և մայորի ականջների թմբկաթաղանթները քիչ է մնում պատռվեին ճպուռի ձայնից ոչ բարձր նրա բարակ սուլոցից։ Մայորն ակնդետ նայում էր դռանը։ Ահա երևաց սղոցի կապույտ ու բարակ լեզուն։ Թունավոր ու պաղ օձի լեզվի նման նա շոշափում, հոտոտում էր նախասենյակի օդը։ Նրանք սղոցում են, որ հանեն անգլիական փականքն ամբողջությամբ։ Է՛, հետո ի՜նչ, թո՛ղ հանեն, հետո դեմ են առնելու երկաթե սողնակին, որի գաղտնի ապահովիչը հազիվ թե հնարավոր լինի գտնել դրսից ձեռքով կուրորեն որոնելով։ Եթե այդ էլ հաջողվի, նրանց ճամփան կկտրի երկաթե շղթան, որը հագցված է դռան վերևին։ Շանորդինե՛ր, ասպետության, քաջության ոչ մի նշույլ չկա ձեր մեջ։ Հիվանդագին սեր ունեք մարդասպանության նկատմամբ և՝ անասնական վախ, շան վախ՝ սպանվելուց։ Ցանկանում եք մարդ սպանել կատվի նման գողեգող, թաթերի վրա նրան մոտենալով։ Այս սիզիֆյան աշխատանքի փոխարեն չէ՞ որ կարող էիք լոմով տեղահանել, խորտակել դուռը, ծառանալ ձեր թշնամու դեմ, նայել նրա աչքերին և փոքր-ինչ տղամարդավարի կատարել ձեր սև գործը։ Նպատակի մեծություն և հոգու ճղճիմություն։ Արնածարավ հոգի և նապաստակի սիրտ։ Չէ՛, չէ՛, գողը զինվոր չէ։ Գողի սիրտը մարդու սիրտ չէ։ Գողի մեջ նստած է արթուն հանցագործը, շրջապատի թշնամանքի ու ատելության և սեփական անձի մեղավորության զգացողությունը։

Ինչ֊որ բան հիշելով, մայորը հանկարծ բարձրացավ նստած տեղից և մտավ լողասենյակ։ Այնտեղից դուրս եկավ պարանի խուրձը ձեռքին, և, երկտակելով պարանը, մի փոքրիկ օղակ սարքեց, սկսեց սպասել։ Սղոցն այժմ գործում էր ավելի արագ, երևում է, որ սղոցում էին հերթով։ Իսկ մայորն սպասում էր։ Երբ սղոցը հասավ թիթեղին, սղոցելն ավելի հեշտացավ։ Սղոցի ձայնը ավելի սրվեց ու լարվեց։ Երկաթ կտրող սղոց էր։ Արդեն կտրված էր ափաչափ, քառակուսի մի պատուհանիկ։ Մայորն զգուշորեն քաշվեց դռան ձախ կողմը պատի տակ, որպեսզի չնկատվի և պարանի օղակը ձեռքին պատրաստ, սպասեց։ Սղոցը կանգ ահավ։ Դրսից զգուշորեն հանեցին կոտրված փականքն ամբողջությամբ և, որքան էլ փորձված ու անակնկալին դիմագրավելու պատրաստ, այնուամենայնիվ, մայորի մարմնով ցուրտ սարսուռ անցավ։ Դրսից սառն օդ ներխուժեց նախասենյակ։ Շշուկներ լսվեցին․ «Շո՛ւտ, մտցրո՛ւ․․․ շոշափի՛ր․․․»։ Հետո ձե՜ռքը, ձե՜ռքը, ձե՜ռքը զգուշորեն, անաղմուկ սողաց ներս։ Մայորի աչքերը զարմանքից ճակատին թռան։ Հազիվ զսպեց կոկորդը պատռող ճիչը։ Կնոջ ձեռք էր, սպիտակ, մաքուր, աղավնանման, որն զգույշ լողում էր մայորի կախարդված հայացքի առջև։ Գեղեցիկ ու բարակ մատները վերջանում էին մանիկյուրած եղունգներով, որոնք տենդագին զգուշությամբ շոշափում էին դռան երկաթե մակերեսը։ Մատների մանրիկ, թրթռացող դողը նկարում էր աղջկա վախը, ներքին խռովքն ու տագնապները։ Դանդաղորեն, նախ բազուկը, ապա հոլանի թևն ամբողջությամբ մտավ դռան բացվածքից ներս։ Մայորը հենց այդ պահին էր սպասում։ Կախարդանքն ասես ընկավ և կախարդանքից ազատված, պարանի օղակ արած ծայրը նա ճարպկորեն հագցրեց աղջկա բազուկին և ուժով ձգեց իրեն։ Լսվեց ոսկորի թույլ ճրթոց։ Ուժով ձգված պարանն աղջկան մեխեց դռանն ու թևը ձգեց լարված պարանի նման։ Լսվեց կարճ ու սուր ճիչ, որն անմիջապես կտրվեց, և շրջապատին իջավ գերեզմանային լռություն։

Աղջիկը պարանը ձգելու ոչ մի փորձ չէր անում, ինչպես երևում էր՝ դաստակը դուրս էր ընկել։ Բագրատունին պարանը մի քանի կույր օղակներով կապեց ջեռուցման ծանր մարտկոցին և հոգնած ու թուլացած փլվեց աթոռի վրա։ Լարվածությունից էր։ Աղջիկը վերջնականապես մեխված, ծեփված էր դռանը, որից այն կողմ մթության հետ դարանած լռության մեջ երևի վճռվում էին և՛ աղջկա, և՛ Բագրատունու, և՛ գիշերային արկածախնդիրների ճակատագրերը։ Մայորը, որ աչքը չէր կտրում աղջկա ձեռքից, նոր, միայն նոր նկատեց, որ նրա ձեռքին ձեռնոց կա, նուրբ ու թափանցիկ, միանգամայն թափանցիկ։ «Ինչո՞ւ լռեցին։ Եվ այն էլ այսքան երկար, ցավագնորեն երկար, սիրտ ուտելու, սիրտ պայթեցնելու չափ երկար։ Ի՞նչ դիվային ծրագրեր են որոճում սրիկաները։ Չարագուշակ է արթուն լռությունը, որի մեջ գիտես, որ նյութվում և հյուսվում են անմարդկային ոճիրներ։ Խելագար լռություն է։ Խենթացնող լռություն։ Ինչո՞ւ ոչ մի շուն չի հաչում։ Ինչո՞ւ չեն հաչում մեր հարևանների միշտ անհանգիստ շները։ Հաչեցե՛ք, ոռնացե՛ք, կաղկանձեցե՛ք, թող գոնե փոքր-ինչ տատանվի, ճաքճքի այս սպառնալից լռությունը։» Մայորի լսողությունը սրվել էր։ Ներքևում, ինչ֊որ մի տեղ, ասես աշխարհի մյուս ծայրին, առանց մեղմացնելու այս քարե, այս քարսիրտ լռությունը, խուլ բվվում էր մեծ քաղաքը։ Այլևս չէր հավատում նրա գոյությանը, այժմ նա՝ այդ քաղաքը այնքան էր հեռու, այնքան էր անիրական, որ մայորին թվում էր, թե այն երբևէ գոյություն չի ունեցել, այլ եղել է հիվանդ ուղեղի հնարանք, և՛ լուսե, և՛ լուսե դասական մի զառանցանք։ Երկաթյա համառությամբ լռում էր նաև դուռը, որը տակավին անխորտակ մի սահմանով բաժանում է իրեն իր թշնամիներից, և սառը ճակատամարտում գերված այս ձեռքը, որը միացնում է իրեն իր թշնամիներին։ Այժմ այդ գերված թևն ազատելու մեծագույն հոգսը միացել էր մայորին հոշոտելու նրանց նպատակին։ Բագրատունին նախասենյակի պաղ լույսի տակ նայեց աղջկա ձեռքին և ցավով նկատեց, որ թաթն ամբողջովին կապտել է, սևացել, կորցնելով մարմարե սպիտակությունը։ «Օղակն այնպես է սեղմել աղջկա բազուկը, որ արյան հոսքը դեպի ձեռքը դադարել է։— Մայորը հանկարծ խղճաց աղջկան։— Դու ի՞նչ գործ ունեիր այս սրիկաների հետ։ Դու, որ այդքան գեղեցիկ ձեռքեր ունես, դու, որ ձեռքերդ այդքան խնամքով պահել ու պահպանել, այդքան կանացիորեն լավ մշակել գիտես, դու, որ ամեն ինչից երևում է, նաև լավիկն ես, ի՞նչ գործ ունեիր այս երդվյալ ավազակների ու մարդասպանների հետ։ Կկորչես, «Պառավ», կկորչե՛ս։ Քեզ ուր ասես չեն քշում արյանդ ծարավ այս մարդիկ։ Ես, իհարկե, չեմ էլ կասկածում, որ դու «Պառավն» ես։ Եվ ահա վերջդ եկել է։ Դու ինձ հարկավոր ես խոսելու համար։ Եվ այլևս հարկավոր չես քո գործընկերներին, որովհետև կարող ես խոսել։ Մինչդեռ խոսելու իրավունք չունես։ Վախենում եմ նրանք քեզ լռեցնեն, այն էլ հավիտյան։ Բայց ինչո՞ւ է երկարում լռությունը։ Գոնե դու խոսիր։ Լաց եղիր, ճչա ձեռքիդ ցավից։ Աղաչիր, խնդրիր քո փրկությունը։ Գթություն աղերսիր։ Բայց արդյո՞ք ողջ ես դու։ Արդյո՞ք քեզ չեն խեղդել, որ չխոսես»։ Եվ զգուշորեն, շատ զգուշորեն մայորի ձեռքը հպվեց աղջկա թևին։ Թևը տաք էր, կենդանի։ Սակայն քարի նման ամուր, մկաններն անասելիորեն պրկված ու անպայման թմրած, որովհետև թևին հպվելը աղջկա կողմից մնաց անարձագանք։ «Խոսեցեք, ինչո՞ւ եք լռում»,— լսեց իր ձայնը։ Հետո անդրադարձավ, որ իր ձայնը նրանք չեն լսել և չէին կարող լսել, որովհետև չորացած են շուրթերը, չորացած է կոկորդը, չորացած և խեղդված է ձայնը։ Նայեց ժամացույցին։ Աստվա՛ծ իմ, որքա՜ն ծանր է անցնում վտանգված Ժամանակը։ Նման պահերին ժամանակը դառնում է մարդու թշնամին։ Կախ է գցում ոտքը և սպասում, ո՞ւմ՝ ողբերգությունն առաջանալո՞ւն, թե՞ նրա կանխմանը։ Հիշում է, որ ծխախոտը վառեց ժամը երկուսին։ Հիմա նույնիսկ երեքն էլ չկա։ Այդ ե՞րբ էր, ե՞րբ էր, ե՞րբ էր, որ ինքն արթնացավ և վառեց ծխախոտը։ Հետո ոտնաձայներ լսեց։ Հետո երկար, տանջալիորեն երկար սղոցում էին դուռը։ Հետո աղջիկը գերվեց։ Եվ վերստին երկարեց, երկարում է այս հոգեմաշ լռությունը։ Իսկ ծխախոտը վառելուց տարիներ են անցել։ Գոնե լուսանար։ Ասում են՝ կարճատև են ամռան գիշերները, գլուխդ բարձին դնելու պես ստիպված ես վեր կենալ, որովհետև չքվում, նահանջում է մութը։ Ամռան գիշեր, ի՞նչ է պատահել քեզ, դո՞ւ ես կաշառվել, թե՞ լուսաբացն է վախեցել այդ սրիկաներից։ Գուցե ժամացույցը կա՞նգ է առել։ Ոչ, ոչ, ժամացույցն աշխատում է։ Սովորականի նման, ամեն օրվա պես։

Ամենացավալին այն է, որ ինքը զրկված է արագ վճիռ կայացնելու հնարավորությունից, որովհետև, որովհետև․․․ այժմ իրենից ոչինչ չի կախված։ Ինքը գերել է աղջկան և նրա հետ իր հակառակորդի գաղտնիքը։ Ինքը գերել է աղջկան, աղջիկը՝ գործընկերներին, իսկ իրեն գամել ու փակել են չորս պատի մեջ, ուր այլևս բացառված են կողմերի գրոհներն ու հակագրոհները։ Բացառված են նաև հաղթությունն ու պարտությունը։ Իր ողջ մնալն արդեն իր հաղթանակն է, սակայն եթե այս սրիկաները անվնաս հեռանան, դա կլինի իր դաժան պարտությունը։ Հիմա նրանց առաջին հոգսը աղջկան ազատելն է կամ լռեցնելը։ Այս երկարատև լռությունը նշան է այն բանի, որ նրանք ևս դժվարանում են արագ վճիռ կայացնել։ Աղջկան ազատելը անհնար է, սպանելը՝ ծանր հանցագործություն։ Իսկ միջինը չկա։ Ուրեմն, ի՞նչ են որոճում նրանք․ ի՞նչ, ի՞նչ, ի՞նչ․․․

Լարված ջղևրը երևի թուլացան։ Մայորը իր ննջելն այդպես էլ չզգաց։ Շա՞տ էր քնել, թե քիչ, հանկարծ արթնացավ սուր, սրտակեղեք աղաղակից։ Նման ահազդու, սարսափելի ճիչ նա երբեք չէր լսել։

• Չէ՛, չէ՛, մի՛ արեք, չէ՛․․․ աաա՜․․․,— ընդհատված հառաչանք և նորից կտրուկ լռություն, որն այլևս մինչև քաղաքի արթնանալը չէր խախտվելու։ Մայորը հասկացավ ամեն ինչ։ Արագ բարձրացավ տեղից, չգիտես ինչու, վազեց սեղանատուն և նորից ետ դարձավ, որովհետև արդեն տեսել էր բացվող առավոտի ժպիտը։ Հետո վազող-հեռացող փութկոտ ոտնաձայներ լսեց։ Հետո հաչեց մի շուն, հետո արթնացան մյուսները, մեծ ուշացումով խոսեցին նաև աքաղաղները։ Հետո ինչ-որ ծանր բան շրխկոցով դիպավ սեղանատան լուսամուտին, և մայորը լսեց փշրվող ապակիների զրնգոցը։ Մատն ատրճանակի ձգանին վազեց սեղանատուն, բայց ուշ էր արդեն, բանդիտները չքացել էին, իրենց հետ տանելով գիշերային տագնապալից, տառապալից մթությունը․․․

Մոտեցավ դռանը, սարսափով ու ցավով նկատեց դռան առջև լճացած արյունը։ «Սպանել են, սպանել․․․»,— կրկնում էր անդադար։ Իսկ երբ պարանը հանելով աղջկա արդեն անկյանք, սառած ձեռքից, ծերպ արեց դուռը, սարսափելի գոռոցով ընկրկեց, որովհետև իր ամբողջ դժվարին կյանքում նման դաժան, քստմնելի և անմարդկային արարմունք նա չէր տեսել․․․ Աղջիկն անգլուխ էր